Amasyalıdır. Osmâncık’ta medfûn Koca Mehmed Paşazâde Mahmûd Paşa’nın kerîmesi ve Kastamonu emîri Candârzâde İsfendiyâr Bey’in kerîmezâdesidir. Candârlızâde İbrâhim Paşa 868’de Amasya kadısı olup geldikde bunu tezevvüc etmişdi.[391]
887’de zevci İbrâhim Paşa ile İstanbul’a gidip orada büyük bir devlet ve sa’âdet içinde yaşadı. 903’de zevci sadr-ı a’zam olduğunda saâdeti tedâ’uf edib 905’de zevcinin vefâtına binâen mahdûmları Îsâ, Halîl beylerle Bursa’da ikâmet etdi.
Orada bir mekteb inşâ edib emlâkini 908’de vakfedip 911’de vefât etdi. Amasya’da bulunan emlâki de mevkûfâtı cümlesindendi. Amasya’da ba’zı mescidlerin İmâmlarına vezâ’if verdi. Sâlihât-ı nisâdan sâhibe-i hayr bir kadındı.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Osmancık'ta gömülü olan Koca Mehmed Paşazâde Mahmûd Paşa'nın kızı ve Kastamonu emiri Candarzâde İsfendiyâr Bey'in kızının kızıdır. Candarlızâde İbrâhim Paşa 868'de [1463-64] Amasya kadısı olarak geldiğinde onunla evlenmişti.
887'de [1482-83] kocası İbrâhim Paşa ile İstanbul'a gidip orada büyük bir devlet ve mutluluk içinde yaşadı. 903'te [1497-98] kocası sadrazam olunca mutluluğu kat kat arttı. 905'te [1499-1500] kocasının ölümü üzerine oğulları Îsâ ve Halîl Beyler ile Bursa'da oturdu.
Orada bir mektep yaptırıp mülklerini 908'de [1502-03] vakfetti; 911'de [1505-06] vefat etti. Amasya'da bulunan mülkleri de vakfettiği mallar arasındaydı. Amasya'daki bazı mescitlerin imamlarına maaşlar bağladı. Salih kadınlardan, hayır sahibi bir hanımdı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kerîme: kız evlat
- kerîmezâde: kızından olan torun
- tezevvüc: evlenme
- sadr-ı a'zam: sadrazam, başvezir
- tedâ'uf: kat kat artma
- emlâk: mülkler, mallar
- mevkûfât: vakfedilen mallar
- vezâ'if: görevlilere bağlanan aylık, tahsisat
- sâlihât-ı nisâ: iyi, dindar kadınlar
Candarlı İbrâhim Paşa
Hatun'un kocası, Çandarlı Halil Paşa'nın küçük oğlu İbrâhim Paşa'dır; 1498 eylülünde sadrazam olmuş ve 1499 ağustosunda İnebahtı kuşatması sırasında ölmüştür. Kaynaklarda adına ilk kez Edirne kadısı olarak rastlanır; 1453, 1460-61 ve 1465 yıllarında bu görevde görülür. 1468'de Amasya sancak beyi Şehzade Bayezid'in lalalığına getirilmiş, Mart 1473'te Bayezid'in lalası olarak bulunmuştur. Sonra Anadolu ve Rumeli kazaskerliği yapmış, 1486'da üçüncü, 1487'de ikinci vezirliğe yükselmiştir.
Hüsameddin'in 868'de [1463-64] Amasya kadısı olduğunu yazdığı bu görev, okuduğumuz kaynakta yoktur; orada onun Amasya ile ilişkisi 1468'deki lalalıkla başlar. Edirne kadılığı yılları arasında boşluk bulunduğu için iki bilgi çelişmeyebilir, ama Amasya kadılığını doğrulayamadık. Sadrazamlık tarihi de Hüsameddin'de 903 [1497-98], kaynakta ise 1498 eylülüdür; aradaki fark yaklaşık bir yıl kadar olabilir. Ölüm tarihi olan 905 [1499-1500], ağustos 1499'a yakın bir tarihe uyar.
Aynı kaynak İbrâhim Paşa'nın üç eşini ve dört oğlu ile üç kızını sayar. Eşler arasında Dayı Karaca Paşa'nın kızı Hundi Hatun, Hızır Bey'in kızı Hundi Hatun ve Çelebi Sultan Mehmed'in kızı Selçuk Sultan'ın kızı Hanzâde Hanım Sultan vardır. Hüsameddin'in Îlaldı Hatun'u bunların arasında görünmez; başka bir eşi mi yoksa farklı bir adla anılan eşlerden biri mi olduğu belirlenemedi. Aynı kaynağa göre İbrâhim Paşa Bursa'da 1488'de inşa edilmiş bir mektep yaptırmış, bunun vakıfları 1494 ve 1498 tarihli vakfiyelerle düzenlenmiştir. Hüsameddin'in Hatun'a bağladığı Bursa mektebinin bu yapıyla aynı olup olmadığı ise bilinmiyor.
Koca Mehmed Paşa ve Osmancık
Hatun'un babası olarak anılan Mahmûd Paşa'nın "Koca Mehmed Paşazâde" diye adlandırılması, Osmancık'ta külliye yaptıran vezir Koca Mehmed Paşa'nın oğlu olduğuna işaret eder; bu bir çıkarımdır. Koca Mehmed Paşa, I. Mehmed Amasya'dayken Anadolu beylerbeyi olmuş, II. Murad döneminde 1429'da sadrazamlığa yükselmiş ve Osmancık'ta vefat etmiştir. Osmancık'taki cami ve külliyesi 1430-31 tarihli kitabeyle anılır, vakfiyeleri 1438-39 ve 1439-40 yıllarındadır. Hüsameddin'in Mahmûd Paşa'nın Osmancık'ta gömülü olduğu bilgisini doğrulayacak bir kayıt okuduğumuz kaynaklarda yoktur.
İsfendiyâr Bey
Hüsameddin'in Hatun'un kız tarafından dedesi olarak gösterdiği İsfendiyâr Bey, Candaroğulları'ndan, 1392'den 1440'a kadar Kastamonu ve Sinop'ta hüküm sürmüştür. Gençliğinde, 1383'te Amasya emiri Ahmed Bey'in Kadı Burhâneddin'e karşı düzenlediği seferde bulunmuş, yenilgiden sonra Kastamonu'ya dönmeyip uzun süre Amasya'da kalmıştır. Mahmûd Paşa ile İsfendiyâr'ın kızı arasındaki evliliği ya da Hatun'un bu soydan geldiğini doğrulayan bir kayda rastlamadık.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 382. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar