Köprülüdür. Kedağra kazâsında Sâmûk Alanı demekle meşhûr çiftliğinde ikâmet eden Eyâlet-i Rûmiyye Nâzırı Tûkân Noyîn bin Sâmûk Noyîn bin Tağâçar bin Temûke Ötçigin bin Bensûka Bahâdır’ın mahdûmudur. Temûke Ötçigin meşhûr Cengiz Hân’ın birâderidir.
Kedağra’da doğdu. Bir müddet Amasya’da ikâmet edib İbik Baba’nın irşâdı sâyesinde birâderi Uladur Noyîn ile beraber kabûl-i İslâm ederek 696’da Camûdâr Hân’ın vefâtında Sîmre Hükûmeti Nâzırı oldu.
Yirmi yıl kadar Sîmre Eyâleti ve Hükûmeti Nâzırı sıfatıyla İç Anadolu’da icrâ-yı hükûmet edib [389] 716 senesi şevvâlinde Moğol hükümdârı Sultân Mehmed Hüdâbende Hân’ın vefâtı üzerine Sultân Altunbaş’ı hal’ ederek müstakillen Eyâlet-i Rûmiyye hâkimi oldu.
717’de Sivas eyâleti vâliliğine ta’yîn edilen Sadr-ı a’zam Emîr Çobanzâde Timurtaş Bey’e inkıyâd etmediğinden aralarında muhârebe oldu. Bu harbi kazandığı hâlde 718’de ulemâ ve ümerânın tavassutuyla Emîr Çoban’a dolayısıyla Sultân Ebû Sa’îd Bahâdır Hân’a inkıyâd ederek makâmında kaldı.
Bu defasında da üç yıldan ziyâde hükûmet edib 720 senesi saferinde vefât etdi. Camûdâr Noyîn Türbesi’nde medfûn olduğu anlaşılır. Munsıf, kerîm, dindâr olduğu hâlde bazan da zâlim, bahîl, cebbâr olurdu. Her hâlde müdebbir, muktedir bir Moğol idi.
Bunun tevârîh-i muhtelifede adı, pek muhtelif bir sûrette yazılmışdır. Şemseddîn Sa’d Yezdî târîhinde “Abışka, birâder-i evlâdır ki mukîm-i diyâr-ı Rûm mî-bâşed”¹⁷⁹ yazılıdır. [390] Arap târihlerinde Abışka, Yeşbekâ, Yeşbekî yazılıdır. Sahîhi Îşboğadır. Îş, hemzenin kesre-i meftûhasıyla refîk, müşârik ma’nâsınadır. Boğaya hem-ayâr demek olur. Halbuki Abışka, Abuşka, bir kadının zevci ma’nâsınadır. Buna Nevâyî ve Süleyman Efendi Lûgatnâmeleri’nde Âbûşka denmektedir. Köprü kazâsının şark tarafında Yeşbekî Köyü vaktiyle bunun çiftliği olduğu münâsebetle Yeşbekî diye meşhûr olmuşdur.
İşboğa Noyîn’in evlâdından Toğaçar, yâhut Toğa Timur meşhûr olup dâmâdları Timur, Oğûr Bâylar da meşhûrdur. Toğaçar oğlu Ali Şâh Hacı Kutlu Şâh’ın ümerâsından idi.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Kedağra kazasında Sâmûk Alanı diye ünlü çiftliğinde oturan Rum Eyaleti Nazırı Tûkân Noyîn'in oğludur. Tûkân Noyîn, Sâmûk Noyîn'in oğlu; o, Tağâçar'ın oğlu; o, Temûke Ötçigin'in oğlu; o da Bensûka Bahadır'ın oğludur. Temûke Ötçigin ünlü Cengiz Han'ın kardeşidir.
Kedağra'da doğdu. Bir süre Amasya'da oturdu; İbik Baba'nın irşadı sayesinde kardeşi Uladur Noyîn ile birlikte İslâm'ı kabul etti. 696'da [1296-97] Camûdâr Han'ın ölümü üzerine Sîmre Hükûmeti Nazırı oldu.
Yirmi yıl kadar Sîmre Eyaleti ve Hükûmeti Nazırı sıfatıyla İç Anadolu'da yönetimi elinde tuttu. 716 yılı şevvalinde [1316-17] Moğol hükümdarı Sultan Mehmed Hüdâbende Han'ın ölümü üzerine Sultan Altunbaş'ı tahttan indirerek tek başına Rum Eyaleti'nin hâkimi oldu.
717'de [1317-18] Sivas eyaleti valiliğine atanan Sadrazam Emîr Çobanzâde Timurtaş Bey'e boyun eğmediğinden aralarında savaş çıktı. Bu savaşı kazanmış olmasına rağmen 718'de [1318-19] âlimlerin ve emirlerin araya girmesiyle Emîr Çoban'a, dolayısıyla Sultan Ebû Sa'îd Bahadır Han'a bağlanarak makamında kaldı.
Bu kez de üç yıldan fazla yönetimde bulunup 720 yılı safer ayında [1320] öldü. Camûdâr Noyîn Türbesi'nde gömülü olduğu anlaşılır. Adaletli, cömert, dindar olduğu hâlde bazen zalim, cimri, acımasız da olurdu. Her hâlde tedbirli, güçlü bir Moğol'du.
Bunun adı çeşitli tarihlerde çok farklı biçimlerde yazılmıştır. Şemseddîn Sa'd Yezdî'nin tarihinde "Abışka, ilk erkek kardeşidir ki Rum diyarında oturmaktadır" anlamında bir cümle vardır. Arap tarihlerinde Abışka, Yeşbekâ, Yeşbekî diye yazılır. Doğrusu İşboğa'dır. İş sözcüğü, hemzenin esresiyle, arkadaş ve ortak anlamındadır; boğaya eş, denk demek olur. Hâlbuki Abışka ya da Abuşka, bir kadının kocası anlamındadır. Buna Nevâyî ve Süleyman Efendi Lugatnâmeleri'nde Âbûşka denmektedir. Köprü kazasının doğusundaki Yeşbekî Köyü eskiden bunun çiftliği olduğu için Yeşbekî diye ünlenmiştir.
İşboğa Noyîn'in çocuklarından Toğaçar, yani Toğa Timur ünlü olup damatları Timur ve Oğur Baylar da ünlüdür. Toğaçar'ın oğlu Ali Şâh, Hacı Kutlu Şâh'ın emirlerindendi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- nazır: bir bölgenin yönetiminden sorumlu görevli, genel vali
- noyîn: Moğol komutan ve beylerine verilen unvan
- mahdûm: oğul
- hal' etmek: tahttan indirmek
- müstakillen: bağımsız olarak, tek başına
- inkıyâd: boyun eğme
- tavassut: araya girme, aracılık
- munsıf: adaletli
- bahîl: cimri
- cebbâr: zorba, acımasız
- müdebbir: tedbirli, işi iyi yöneten
- mukîm: oturan
Abışka Noyan
İşboğa adının Abışka biçimi, Anadolu Selçuklu tarihinde tanınan bir Moğol komutana işaret eder. Hüsameddin'in kendi ifadesi de bu adların tek kişiye ait olduğunu söyler. III. Alâeddin Keykubad maddesine göre Abışka, Anadolu'daki Moğol ordusunun başkomutanıdır. Vezir Sâveli Alâeddin halka yapılan zulümlerden kaçıp ona sığınmış, Abışka da durumu Tebriz'e bildirmiştir. Bunun üzerine Gâzân Han bir yarlık göndererek Sultan Alâeddin'in her zaman Abışka Noyan'la birlikte bulunmasını ve onun onayı olmadan hiçbir iş yapmamasını emretmiştir. Abışka bu emre uyarak Keykubad'ı Kayseri'nin doğusundaki Yabanlu yaylağına getirtmiş ve kendi otağından bir fersah ötede kurdurduğu otağa yerleştirmiştir (Şevval 700 / Haziran 1301). Bu tarih Hüsameddin'in verdiği 696-720 [1296-1320] yıllarının içine düşer.
Bu kayıt Hüsameddin'in anlattığı olay örgüsüyle tam örtüşmez. Hüsameddin aynı eserde, Hâbil Oğulları'ndan Şeyh İzzeddîn Hasan Bey maddesinde, Anadolu nâzırı İşboğa'nın emri ve onayıyla Selçuklu şehzadesi Altunbaş'ın Amasya'da tahta çıkarıldığını (712) ve 716'da onun indirildiğini yazar; Gümüşlüzâde Tâceddîn Mahmûd maddesinde ise İşboğa'nın 720 safer ayında ölümü üzerine Amasya valiliğinin ona geçtiğini belirtir. Yani anlatı kendi içinde tutarlıdır. Fakat Abışka'nın hem 1301'de Anadolu'nun komutanı olması hem de 1320'ye kadar yaşaması iki adın aynı kişiye ait olduğu varsayımına dayanır; yirmi yıllık bu aralığı belgeleyen başka bir kayda rastlamadık.
Timurtaş ve Çoban
Metinde geçen Emîr Çoban ile oğlu Timurtaş (Demirtaş), İlhanlı hükümdarı Ebû Said Bahadır Han'a bağlı komutanlardır. Demirtaş Noyan'a ilişkin bir araştırmanın özetine göre Demirtaş, Emir Çoban'ın oğlu olarak 1314-1328 arasında Anadolu genel valiliği yapmış, merkeze isyan etmiş, bu isyan babası tarafından bastırılmış ve bağışlanarak yeniden valiliğe atanmıştır. Hüsameddin'in 717'de Timurtaş'ın Sivas valiliğine atanması ve İşboğa'nın ona boyun eğmemesi anlatısı, bu çalışmada okuduğumuz sınırlı bilgiyle karşılaştırılabilecek ayrıntıda değildir; olayı bağımsız bir kaynakta doğrulayamadık.
Mezar ve Yeşbekî Köyü
Hüsameddin'e göre İşboğa Camûdâr Noyîn Türbesi'ne gömülüdür. Amasya'daki Burmalı Minare Camii'ne bitişik türbe bu adla anılır. Camii üzerine yazan bir araştırmacı, Hüsameddin'in bu türbede Abuşkay İşboğa Noyan'ın yattığını yazdığını, ancak kaynağını göstermediği için bilginin ne ölçüde doğru olduğunun bilinemediğini belirtir. Köprü kazasında Yeşbekî adlı bir köyün eski çiftliğin adıyla anıldığı da yalnız Hüsameddin'de geçer. Yazım tartışması (Abışka, Yeşbekâ, İşboğa) ve "boğaya eş" biçimindeki sözcük açıklaması Hüsameddin'in kendi yorumudur; bunu doğrulayan ikinci bir kaynağa ulaşamadık.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 381–382. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar