Esbak Anadolu nâzırı Samuk Noyinzâde Toka Noyin'in oğlu ve Ulay Noyin'in kardaşı olup yirmi seneden ziyâde Anadolu nâzırı olarak teneffüz etmekle 716 zilhiccesinde müstakillen Anadolu hâkimi olmuşdur. Târîh-i Âl-i Selçûk, Târîh-i Sa'd-i Yezdî'de "Abışka" ve tevârîh-i Arabiyye'de "Aşbıka, Aşbıkâ" şeklinde muharrer olan İşboğa Noyin, Tatarlar arasında "İşbuka, Yeşbuka" ve el-yevm çiftliği "Yeşbegi Karyesi" demekle meşhûr olduğuna binâ'en "Abışka" ta'bîri tashîf edilmişdir.
İşboğa Noyin'in dâ'ire-i hükûmeti Erzurum, Ankara, Kastamonu [473] vilâyâtıyla mülhakâtından ibâret olup Ankara vâlîsi Devletşâh oğlu Tâceddîn Devletşâh, Sivas vâlîsi "Emîr Şeyh" demekle meşhûr olan Hâbil oğlu İzzeddîn Hasan, Kastamonu vâlîsi Tutaş oğlu Gıyâseddîn Mahmûd Beyler mukaddemen İşboğa'nın hengâm-ı nezâretinde nasb etdiği kimseler olduğu cihetle kendisine zamân-ı istiklâlinde mutâva'at etmişler idi.
Çünkü İşboğa Noyin âkil, umûrunda mutabassır, a'mâl-i askere kâdir, mezâlimden korkar, mütedeyyin, ihsânı mebzûl, Tatar ümerâsı içinde etvârı makbûl ve müdebbir tanınmış olduğu cihetle efkâr-ı âmmeyi, kulûb-ı hâssayı kendi lehine celb etmiş idi. Şemseddîn Uğurbay, Seyfeddîn Timurbay435 gibi iki bahâdır, kendisinin dâmâdı ve Togatimur gibi beyne'l-ümerâ şecâ'atle meşhûr bir oğlu var idi.
Diyârbekir vâlîsi Aktacî Sutay Noyin dahi bilâd-ı Horasân'ı istîlâ eden Bisuka Noyin gibi hükûmet-i İlhâniyye aleyhinde isyân etdikleri münâsebetle İşboğa Noyin bu hareketinde müteferrid bir hâlde değil idi. Binâ'en-aleyh hükûmet-i İlhâniyye'nin gavâ'il-i dâhiliyyesinden [474] bi'l-istifâde kendisine mu'ârız olan Yaranc Noyin'i Erzurum hudûduna Anadolu eyâletinden ihrâc ve teb'îd ederek mevki'ini tahkîm etmişdir.
Yaranc Bahâdır, Erzurum hudûdundan İşboğa ve Sutay Noyinler'in ahvâlini henüz on iki yaşında iken 717 muharreminde câlis-i taht-ı İlhânî olan Sultân Ebû Sa'îd Bahâdır Hân'a arz ve iş'âr eyledikde husamâ-yı ikbâline galebe ederek tasarrufât-ı umûr-ı hükûmeti yed-i iktidârına alan Çoban Noyin 717 cumâde'l-ûlâsında Yaranc Bahâdır'a Diyârbekir eyâletini ve kendi oğlu Timurtaş Bey'e eyâlet-i Rûmiyye'yi tevcîh ve ma'iyyetlerine birer kuvve-i askeriyye terfîk ve i'zâm eyledi.
Eyâlet-i Rûmiyye vâlîsi Emîr Timurtaş ile Yaranc Noyin müctemi'an gelip Sivas şehrini bi'l-muhâsara vâlîsi bulunan Emîr Şeyh Hasan Bey'in arz-ı mutâva'atı üzerine zabt ederek Tokat'a doğru geldikleri Amasya hâkimi İşboğa'nın ma'lûmu oldukda ma'iyyet-i askeriyyesiyle hareket ve Tokat ile Turhal arasında harbe mübâşeret etdiler. İşboğa Noyin, ihrâz-ı galebe ederek Timurtaşlılar'ı Sivas'a kadar ta'kîb etmekle ulemâ ve ümerâ bunların aralarını te'lîf ve İşboğa Noyin dahi Emîr Çoban'a inkıyâd eylediğini iş'âr etmiş idi.
718 saferinde Amasya eyâleti İşboğa Noyin uhdesinde ibkâ ve takrîr edilmiş, Timurtaş Bey dahi münhasıran Rûm eyâletine vâlî olmuşdur. Bu esnâda Amasya kâdı'l-kudâtı Nasreddîn Muhammed bin el-Garmînî [475] vefât etmekle yerine kadı-i sâbık Şemseddîn Muhammed bin el-Hallâtî Amasya kâdı'l-kudâtı olmuşdur.
Târîh-i Aynî'de mezkûr olduğu üzere bu sene Anadolu halkını kaht u galâ son derece tazyîk eylediğinden ölmüş insân, hayvân, kilâb etleri ekl edilmiş, bunlar dahi kesb-i galâ etmekle erbâb-ı fakr u zarûret def'-i cû' için evlâdını satıp para tedârik ederek lâşe eti almağa mecbûr olmuş, hükûmet gabn-ı fâhişe meydân vermemek için oğlana on dirhem, kıza sekiz dirhem fî'ât vaz' etmişdir.
719'da Sivas vâlîsi Emîr Timurtaş, Tutaş oğullarından emîr-i meşhûr Şemseddîn Timur Candâr Bey'i Kastamonu emîri Gıyâseddîn Mahmûd Bey'in üzerine taslît ederek onu ref' edib Timur Bey'i vâlî nasb etdiği gibi hükûmet-i İlhâniyye aleyhinde isyân eden Diyârbekir vâlîsi Yaranc Bahâdır'ı dahi tenkîl ederek kendisine dehâlet eden Aktacî Sutay Noyin'i Diyârbekir eyâletine nasb etdirip Anadolu'da nüfûzunu tahkîm ve ekser-i ümerâyı kendisine celb etmişdir.
Timurtaş Bey, kaht u galâya ma'rûz olan halka ibzâl-i nukûd ederek tehvîn-i zarûretlerine çalışıyor, herkesin gönlünü teshîr ediyor, ibtidâ kendisini mütereddidâne kabûl eden efkâr-ı umûmiyyeyi tamâmiyle kazanıyordu. Ikdu'l-Cümân'ın zabtı üzere Amasya vâlîsi İşboğa Noyin 720 saferinin evâ'ilinde vefât etmekle Amasya eyâleti dahi [476] Emîr Timurtaş'ın nüfûzu altına girmiş, müntesiblerinden Gümüşlüzâde Mahmûd Bey'i Amasya vâlîliğine nasb etdirmişdir.
Günümüz Türkçesiyle
Eski Anadolu nazırı Samuk Noyinzâde Toka Noyin'in oğlu, Ulay Noyin'in kardeşidir. Yirmi yıldan fazla Anadolu nazırı olarak görev yapmış, 716 zilhiccesinde [1317] tek başına Anadolu hâkimi olmuştur. Selçuklu Tarihi ve Sa'd-i Yezdî Tarihi'nde "Abışka", Arapça tarihlerde "Aşbıka, Aşbıkâ" diye yazılan İşboğa Noyin, Tatarlar arasında "İşbuka, Yeşbuka" diye anıldığından ve bugün çiftliği "Yeşbeği Köyü" diye tanındığından, "Abışka" yazımı bozulmuş bir okuma olarak görülmelidir.
İşboğa Noyin'in hükümet alanı Erzurum, Ankara ve Kastamonu vilayetleri ile bunlara bağlı yerlerden oluşuyordu. Ankara valisi Devletşah oğlu Tâceddin Devletşah, Sivas valisi "Emîr Şeyh" diye tanınan Hâbil oğlu İzzeddin Hasan ve Kastamonu valisi Tutaş oğlu Gıyâseddin Mahmud Beyler, daha önce İşboğa'nın nazırlığı sırasında atadığı kişiler olduğundan bağımsızlık döneminde de ona itaat etmişlerdi.
İşboğa Noyin akıllı, işlerinde basiretli, askerî işlerde muktedir, zulümden çekinen, dindar ve eli açık biriydi; Tatar emirleri arasında davranışları beğenilen, tedbirli bir kişi olarak tanındığından kamuoyunu ve seçkin kişilerin gönlünü kendi lehine kazanmıştı. Şemseddin Uğurbay ve Seyfeddin Timurbay gibi iki yiğit onun damadıydı; emirler arasında yiğitliğiyle ünlü Togatimur adında bir oğlu da vardı.
Diyarbekir valisi Aktacı Sutay Noyin de Horasan'ı işgal eden Bisuka Noyin gibi İlhanlı hükümetine karşı isyan ettiğinden, İşboğa Noyin bu hareketinde yalnız değildi. Bunun üzerine İlhanlı hükümetinin iç karışıklıklarından yararlanarak kendisine karşı çıkan Yaranc Noyin'i Anadolu eyaletinden çıkarıp Erzurum sınırına sürdü ve konumunu sağlamlaştırdı.
Yaranc Bahadır, Erzurum sınırından İşboğa ile Sutay Noyin'in durumunu, henüz on iki yaşındayken 717 muharreminde [1317] İlhanlı tahtına oturan Sultan Ebu Said Bahadır Han'a bildirdi. Rakiplerine üstün gelip devlet işlerinin yönetimini eline alan Çoban Noyin, 717 cemâziyelevvelinde [1317] Yaranc Bahadır'a Diyarbekir eyaletini, kendi oğlu Timurtaş Bey'e de Rum eyaletini verdi; ikisinin yanına da birer askerî güç katıp gönderdi.
Rum eyaleti valisi Emir Timurtaş ile Yaranc Noyin birlikte gelip Sivas şehrini kuşattılar; valisi Emîr Şeyh Hasan Bey'in itaat arz etmesi üzerine şehri aldılar ve Tokat'a doğru geldiler. Bunu haber alan Amasya hâkimi İşboğa askerleriyle yola çıktı ve Tokat ile Turhal arasında savaşa girdi. İşboğa Noyin galip gelerek Timurtaşlıları Sivas'a kadar kovaladı. Bunun üzerine âlimler ve emirler aralarını düzeltti; İşboğa Noyin de Emir Çoban'a boyun eğdiğini bildirmişti.
718 saferinde [1318] Amasya eyaleti İşboğa Noyin'in uhdesinde bırakılıp onaylandı; Timurtaş Bey yalnızca Rum eyaletine vali oldu. Bu sırada Amasya başkadısı Nasreddin Muhammed bin el-Garmînî ölünce yerine eski kadı Şemseddin Muhammed bin el-Hallâtî Amasya başkadısı oldu.
Aynî Tarihi'nde anıldığı üzere bu yıl Anadolu halkını kıtlık ve pahalılık son derece sıkıştırdı. Ölmüş insan, hayvan ve köpek etleri yendi; bunlar da pahalılaşınca yoksulluk ve zorunluluk içinde olanlar açlığı gidermek için çocuklarını satıp para bulmak ve leş eti almak zorunda kaldılar. Hükümet, aşırı fiyatlara meydan vermemek için oğlana on dirhem, kıza sekiz dirhem fiyat koydu.
719'da [1319-20] Sivas valisi Emir Timurtaş, Tutaş oğullarından ünlü emir Şemseddin Timur Candâr Bey'i Kastamonu emiri Gıyâseddin Mahmud Bey'in üzerine saldırtıp onu görevden uzaklaştırdı ve Timur Bey'i vali atadı. İlhanlı hükümetine karşı isyan eden Diyarbekir valisi Yaranc Bahadır'ı da cezalandırdı; kendisine bağlanan Aktacı Sutay Noyin'i Diyarbekir eyaletine atatarak Anadolu'da nüfuzunu sağlamlaştırdı ve emirlerin çoğunu kendisine çekti.
Timurtaş Bey, kıtlık ve pahalılığa uğrayan halka para dağıtarak sıkıntılarını hafifletmeye çalışıyor, herkesin gönlünü kazanıyor; başlangıçta kendisini tereddütle karşılayan kamuoyunu tümüyle kazanıyordu. Ikdu'l-Cümân'ın kaydına göre Amasya valisi İşboğa Noyin 720 saferinin başlarında [1320] ölünce Amasya eyaleti de Emir Timurtaş'ın nüfuzu altına girdi; Timurtaş, adamlarından Gümüşlüzâde Mahmud Bey'i Amasya valiliğine atattı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- nâzır: Moğol yönetiminde bir bölgenin işlerini denetleyen görevli; İşboğa için "Anadolu nazırı" denir
- esbak: önceki, eski
- tashîf: bir sözcüğün yanlış okunması ya da yazılması
- mutâva'at: itaat, boyun eğme
- hengâm: sıra, zaman
- istiklâl: bağımsız hareket etme
- dâmâd: damat
- gavâ'il-i dâhiliyye: iç karışıklıklar
- mutabassır: işine akıllıca bakan, basiretli
- kaht u galâ: kıtlık ve pahalılık
- gabn-ı fâhiş: aşırı fiyatla aldatma
- tenkîl: cezalandırma, yola getirme
- kilâb: köpekler
- lâşe: ölü hayvan eti
İşboğa Noyin ve Amasya Müzesi'ndeki Mumya
İşboğa Noyin'in adı Amasya'da bugün müzedeki mumyalarla birlikte de anılır. Amasya Müzesi'nde İlhanlılar döneminde yaşadıkları bilinen sekiz kişiye ait mumya sergilenmektedir. Bunların arasında Anadolu nazırı Şehzade Cumudar, Amasya emiri İşbuğa Noyan, Amasya'da hüküm sürmüş Pervane Bey'in ailesi bulunur. Müze müdürünün aktardığına göre 2003'te yapılan inceleme ve endoskopi sonucunda çocukların hastalıktan öldüğü, İşbuğa ile Cumudar'ın ise boğularak öldürüldüğü anlaşılmıştır. İşbuğa Noyan'ın 1320'de öldüğü belirtilir; bu, Hüsameddin'in Ikdu'l-Cümân'a dayanarak verdiği 720 safer tarihiyle uyuşur. Hüsameddin ölümün biçimi hakkında bir şey söylemez; boğularak öldürüldüğü bilgisi müze yetkilisinin açıklamasına dayanır.
Anadolu Genel Valiliği ve Timurtaş
Hüsameddin'in anlattığı olaylar bugünkü akademik çalışmalarda şöyle yer alır. Emir Çoban, Ebu Said Han'ın tahta çıkışından sonra devletin en güçlü kişisi olmuş, eyaletleri oğulları arasında paylaştırmış, Anadolu genel valiliğini oğlu Timurtaş'a vermiştir. Bu çalışmalarda Anadolu halkına zulmettiği için Moğol yönetimine karşı tepkiyi büyüttüğü belirtilen eski vali İrincin Noyan'ın Diyarbekir'e nakledildiği yazılır. Hüsameddin'in "Yaranc" ve ileride "Iranc" dediği emirle bu İrincin Noyan'ın aynı kişi olması kuvvetle muhtemeldir: Hüsameddin de Çoban'ın Yaranc'a Diyarbekir'i, oğlu Timurtaş'a Rum eyaletini verdiğini yazar. Adlar farklı biçimlerde yazılmış olsa da kayıtlar birbirini tutmaktadır; yine de bu özdeşlik Hüsameddin'de açıkça belirtilmediğinden kesin bir hüküm olarak verilmemelidir.
Çalışmalarda Timurtaş'ın Anadolu'da 1315 ile 1327 arasında on iki yıl genel vali olduğu yazılır; bu bilgi Hüsameddin'in 717'de [1317] verdiği tarihle tam örtüşmez ve iki anlatımda başlangıç yılı farklıdır. Anadolu'da Çoban'a karşı başlayan 1319 isyanında, Zencan Çayı kıyısında yenilen asilerin yakalanıp öldürüldüğü, bu isyana İrincin, Sutay'ın oğlu ve "Bektut'un yeğeni Abuşka" gibi emirlerin katıldığı anlatılır. Bu Abuşka'nın Hüsameddin'in İşboğa (Abışka) ile ilişkisi bu çalışmalarda açıklanmamıştır; adların benzerliği dışında bir bağ kurulamamıştır. Hüsameddin ise İşboğa'nın 720'de Amasya'da öldüğünü yazar.
Kıtlık Yılı
Hüsameddin'in 718 [1318-19] için yazdığı kıtlık haberi Aynî Tarihi'ne dayanır. Emir Çoban'ın Konya'yı kuşattığı 1314'te Anadolu'da çekirge istilasının büyük bir kıtlığa yol açtığını ise başka bir akademik çalışma kaydeder. Bu kayıt Hüsameddin'in 718'deki haberini doğrulamaz; yalnızca bu yıllarda Anadolu'nun kıtlıkla boğuştuğunu gösterir.
Bugün Yeşbeği
Hüsameddin, İşboğa'nın çiftliğinin bugün "Yeşbeği Köyü" diye anıldığını yazar. Başka kaynaklarda bu köye dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 382–383. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Ş. Cem Tuysuz, "İlhanlı Devletinin Anadolu Genel Valisi Temürtaş'ın Siyasi, Askeri ve Sosyal Hayatı", ATASOBED, 22/3, 2018, s. 1649–1675. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/553643
- Faruk Sümer, "Karamanoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2001. https://islamansiklopedisi.org.tr/karamanogullari
- "Ebû Said Bahadır Han", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-said-bahadir-han
Diğer kaynaklar