İshak Bey-Kul

Günümüz Türkçesiyle

Köprülüdür. Gayrimüslim tebaadan birinin sonradan Müslüman olan oğludur. Küçük yaşta devşirilip Acemi Oğlanları Kışlası'nda yetiştirildi. 941'de [1534-35] bölüğe çıkıp yeniçeri, 963'te [1555-56] çorbacı, 975'te [1567-68] Mîr-i Piyâde, yani Yayabeyi oldu. Sonra öldü. Yeniçeri defterinde "İshâk Köprü" diye yazılan künyesinin yukarısında bu açıklamalara rastlandı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• zimmî: İslam devleti sınırlarında yaşayan gayrimüslim tebaa
• muhtedî: sonradan Müslüman olmuş kişi
• devşirmek: kapıkulu ocakları için çocuk toplamak
• Gılmân-ı Acemiyân Kışlası: Acemi Oğlanları'nın kaldığı kışla
• bölüğe çıkmak: acemilikten çıkıp yeniçeri bölüğüne kaydolmak
• çorbacı: yeniçeri ya da acemi ocağında bölük komutanı
• Mîr-i Piyâde: piyadelerin başı
• Yayabeyi: yaya (piyade) birliklerinin başındaki görevli
• künye: kayıt satırı, kişiyi tanıtan bilgilerin yazıldığı kısım
• meşrûhât: açıklama notları
• tesâdüf etmek: rastlamak

Devşirmenin Yolu: Acemi Oğlanından Yeniçeriye

Devşirme, Osmanlı Devleti'nin gayrimüslim tebaasının çocuk ve gençlerini toplayıp eğiterek devlet hizmetine hazırladığı sistemdir. Genellikle üç ila dört yılda bir yapılır, sekiz ile yirmi yaş arasındaki oğlanlar seçilirdi. Seçilenler önce Türk ailelerinin yanına verilir, burada üç ila sekiz yıl Türkçeyi ve Müslüman âdetlerini öğrenirlerdi; sonra İstanbul'daki Acemi Ocağı'na alınır, "kapıya çıkma" adı verilen kayıtla yeniçeri olurlardı. Acemi oğlanlarının İstanbul'daki odaları Şehzadebaşı ile Vezneciler arasındaydı. Acemi oğlanları daha çok Balkanlar'dan toplanırdı; ancak 16. yüzyılın başlarından itibaren Anadolu'dan da acemi alınmaya başlanmıştır. İshak Bey'in "Köprülü" olması, yani muhtemelen Amasya'ya bağlı Köprü kasabasından (bugünkü Vezirköprü) gelmesi, bu uygulamaya uyar.

Çorbacı ve Yayabaşı

Çorbacı, yeniçeri ve acemi ocaklarında bölük komutanına verilen addı; ocağın yüksek rütbeli subaylarına ocak ağaları denirken çorbacı unvanı genellikle daha aşağıdaki orta ve bölük komutanlarına verilirdi. Çorbacılığa nefer olarak başlayıp kademe kademe ulaşılırdı. Aynı kaynaklarda her iki ocağın orta ve bölük komutanlarına yayabaşı denildiği, kıdemli komutanlara ise başyayabaşı dendiği yazılıdır. Acemi ocağı çorbacıları terfi ederlerse timarlı sipahi ya da yeniçeri ocağı yayabaşısı olurlardı. İshak Bey'in 963'te çorbacı, 975'te Yayabeyi görülmesi bu yükseliş sırasına uyar. Hüsameddin'in "Mîr-i Piyâde" ve "Yayabeyi" sözcüklerinin tam olarak hangi göreve karşılık geldiğini belirten bir kaynak bulunamadı; bu eşleştirme bir çıkarımdır.

Yeniçeri Defteri

Metnin son cümlesine göre görev kayıtları, yeniçeri defterinde "İshâk Köprü" diye yazılan künyenin yukarısında görülmüştür. Bu defterin hangisi olduğu ve bugün nerede bulunduğu söylenmez. İshak Bey'in ne zaman öldüğü de verilmemiştir; en son tarih 975'tir.

Acemi Oğlanının Günlük Hayatı

Acemi oğlanları ilk yıllarında bir akçe yevmiye alırdı; bu miktar 18. yüzyılın ilk yarısında yedi buçuk akçeye çıkmıştır. Üç ayda bir ulûfe adı verilen maaşları Acemi Ocağı meydanında dağıtılır, yemeklerini odalarında kendileri pişirirlerdi. İstanbul Acemi Ocağı oğlanlarına torba oğlanı ya da şâdî denirdi; saray, cami, medrese, köprü gibi yapıların inşaatında çalıştırılırlardı. Kapıya çıkma sırası geldiğinde isimleri çorbacılar tarafından yeniçeri ağasına bildirilir, ağa listeyi mühürleyip sadrazamın onayına sunardı. İshak Bey'in 941'deki "bölüğe çıkışı" bu işlemin sonucudur.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 285–285. amasya.bel.tr