Amasyalı Hüseyin oğludur. Dergâh-ı âlî çavûşânından olup Gümüş madeni emîni olarak kendisini tanıttı. Ba’dehû Merzifon Voyvadası, 987’de Amasya Mütesellimi görüldü. Sonra ümenâdan olup 1003 hudûdunda vefât etdi. Mahdûmu Mehmed Bey’dir.
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
İshak Ağa-Çâvuş
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 285 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Özgün Metin
Araştırma Makalemiz
Editör: Mevlüt Erdem Öztürk
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalı Hüseyin'in oğludur. Saray çavuşlarından olup kendisini Gümüş madeni emini olarak tanıttı. Sonra Merzifon voyvodası, 987'de [1579-80] Amasya mütesellimi olarak görüldü. Ardından emînler arasında yer alıp 1003 dolaylarında [1594-95] öldü. Oğlu Mehmed Bey'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- dergâh-ı âlî çavûşânı: saray çavuşları; padişah ve divanın hizmetinde çavuşluk eden görevliler
- emîn: bir kurumun, madenin ya da gelirin yönetiminden sorumlu görevli
- voyvoda: yönetici, gelir toplayan görevli
- mütesellim: beylerbeyi ya da sancak beyinin vekili
- ümenâ: emînler
- hudûdunda: dolaylarında
- mahdûm: oğul
Gümüş Madeni
Hüsameddin'in "Gümüş madeni" dediği yer büyük olasılıkla bugünkü Gümüşhacıköy'ün Gümüş yerleşimidir; Amasya'ya bağlı bu kasabada gümüş çıkarılmış ve para basılmıştır. Adını bölgedeki gümüş madenlerinden alır; maden ocaklarında Tunç Çağı'ndan beri çalışıldığı, Selçuklu döneminde darphane faaliyetleri yürütüldüğü ve IV. Kılıçarslan'ın 1263'te Gümüş Darphanesi'nde para bastırdığı bilinir. Osmanlı döneminde Gümüş, 16. yüzyılda Sivas vilayetinin darphâne-yi âmire yönetimine bağlıydı; 1520 sayımında 16, 1576 sayımında 19 mahalle ile kayıtlıydı ve nüfusu 3.589'dan 6.602'ye yükselmişti. İshak Ağa'nın Gümüş madeni eminliği bu dönemin yönetim yapısı içinde düşünülmelidir; ancak görev yılı ve eminlik görevinin kapsamı hakkında okunan kaynaklarda bilgi yoktur.
Voyvoda ve Mütesellim
Mütesellim, beylerbeyinin ya da sancak beyinin vekili olarak onların sefere gittiklerinde ya da görev bölgelerine gitmedikleri zamanlarda yerlerine bakan ve vergileri toplayan görevlidir. Kaynaklarda bunlara bazen voyvoda da denildiği yazılıdır. Mütesellimlik 16. yüzyılın sonlarından Tanzimat dönemine kadar sürmüş, taşra yönetiminde önemli değişikliklere yol açmış ve yerel güçlerin, yani âyanın yükselmesine basamak olmuştur. Mütesellim sancağın hazineye ödemesi gereken parayı toplayıp zamanında göndermekle yükümlüydü; görev süresi bir yıl olması gerekirken buna hemen hiç uyulmaz, bazıları aylarca, bazıları yıllarca görevde kalırdı. Atama, İstanbul'dan alınan bir fermanla onaylanırdı. İshak Ağa'nın 987'deki Amasya mütesellimliği, bu kurumun yaygınlaştığı 16. yüzyıl sonlarına yakın bir tarihtir. Merzifon voyvodalığının görev kapsamı için okunan kaynaklarda ayrıca bilgi yoktur.
İshak Ağa'nın Yolu
Madde, bir saray çavuşunun taşra gelirlerini yöneten görevlere geçişini gösterir: maden eminliği, bir kasabanın voyvodalığı, sancağın vekilliği. Hüsameddin bu sıralamayı yıl vermeden aktarır, yalnız Amasya mütesellimliği için 987'yi, ölüm için 1003'ü yazar. İshak Ağa'nın babası Hüseyin ve oğlu Mehmed Bey hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Gümüşhacıköy Bugün
Gümüşhacıköy'de bugün Köprülü Mehmed Paşa Camii (1660), Darphane Camii, Köprülü Kervansarayı ve Bedesteni (1669), Yörgüç Rüstem Paşa Camii (1429) ve Haliliye Medresesi (1413) gibi eserler ziyaret edilir. Darphane Camii, Selçuklu ve Osmanlı darphanelerinin bulunduğu yapıyla anılır; ilçe merkezindeki darphane tarih boyunca madenciliğin ekonomik hafızasında yer almış, ancak bugün faal bir madencilik işletmesi bulunmamaktadır. Bu bilgiler, İshak Ağa'nın eminliği sırasında bu yöredeki madenin hâlâ çalıştığını doğrulamaz; yalnız yörenin uzun bir maden geçmişi olduğunu gösterir.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 285–285. amasya.bel.tr