İshak Efendi-Niğdelizâde el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Amasya'da sipahi kethüdâyeri olan Niğdeli Ali Ağa'nın oğludur. Seküköylüzâde Hacı Kâşif Mehmed Efendi'den öğrenimini tamamlayıp genel ders verdi ve müderris oldu. Sonra kadı olarak çeşitli yerleri dolaşıp 1216 senesinin sonlarında [1801-02] vefat etti.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• sipâhi kethüdâyeri: sipahilerin kethüdâsı yerine bakan görevli
• mahdûm: oğul
• ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
• ders-i âm: herkese açık genel ders verme
• devr-i bilâd: kentleri dolaşma; kadıların görev yerlerini değiştirerek farklı kazalarda hizmet etmesi
• evâhir: sonlar, son günler
• el-Hâc: hacca gitmiş kişi

Müderrislikten Kadılığa

Maddedeki hayat çizgisi, Osmanlı ilmiyesinin klasik kariyerini özetler. Medrese öğrenimini bitiren kişi önce genel ders verir, sonra müderris olur; ardından kadılığa geçer. Osmanlı ilmiyesinde müderrislik, kadılık ve müftülükle birlikte üç temel görevden biriydi. Medrese mezunları müderrislik ve kadılık almak için sıra beklerdi. Bu bekleme dönemine mülâzemet denirdi: aday Anadolu ya da Rumeli kazaskerinin meclisine devam eder, mülâzemet defterine adını yazdırırdı. Görev süresini dolduran kişi mâzul sayılır, yeni bir göreve atanmak için İstanbul'a gelir ve bir iki yıl, bazen daha uzun süre beklerdi. Bir âlim hayatı boyunca birkaç kez mülâzemet dönemi geçirirdi. Hüsameddin'in "devr-i bilâd" demesi, İshak Efendi'nin kadı olarak farklı yerlerde görev yaptığını anlatır; bunun bu düzene göre, görevler arasında bekleyerek gerçekleştiği düşünülebilir, ama kitap bunu belirtmez. Hangi kazalarda ve hangi yıllarda kadılık ettiğini kitap yazmaz; başka bir kaynakta da bu bilgiye rastlanmadı.

XVI. yüzyıl ortalarında mülâzemet usulünde bazı düzenlemeler yapılmıştır. Kanûnî Sultan Süleyman 1537-38'de çıkardığı fermanla Rumeli Kazaskeri Ebüssuûd Efendi'den mülâzemetin düzene konulmasını istemiş, kabiliyetli adaylar için yedi yılda bir genel nöbet usulü getirilmiştir. Gelişmiş düzende mülâzemet birkaç yoldan kazanılırdı: belirli aralıklarla yüksek dereceli kadı ve müderrislerin mülâzım vermesi (nöbet), büyük kadı ve müderrislerin göreve tayininde ya da sefere çıkışında mülâzım vermesi (teşrif) ve ölen âlimlerin geride kalan öğrencilerinin mülâzım olması bunlardandır. Padişahın tahta çıkışı, ilk seferi ve zaferleri gibi vesilelerle de ulemâya mülâzım verme izni çıkardı. Bu kuralların İshak Efendi'nin yaşadığı XVIII. yüzyıl sonuna kadar nasıl işlediği ayrı bir araştırma konusudur.

Hocası ve Aile Çevresi

Hocası olarak anılan Seküköylüzâde Hacı Kâşif Mehmed Efendi hakkında yapılan aramalarda kaynak bulunamadı. Adındaki Seküköy, bir Amasya köyü ya da bir mahalle adı olabilir; ancak yeri belirlenemedi. Hüsameddin, İshak Efendi'nin babası Niğdeli Ali Ağa'yı "Amasya'da sipahi kethüdâyeri" diye tanıtır. Niğdeli lakabı ailenin Niğde ile bağını gösterir; babanın Amasya'daki sipahilik görevi hakkında bilinen de bundan ibarettir. Bir sipahi çocuğunun medrese yolunu seçip kadılığa kadar yükselmesi, o dönemde askerî sınıf ile ilmiye arasındaki geçişin mümkün olduğunu gösterir.

Zaman Çerçevesi

İshak Efendi 1216'nın sonlarında, yani 1802 baharına doğru ölmüştür. Aynı yıl, yine bu ciltte yer alan Lâdikli bir bürokrat da vefat etmiştir (İshak Efendi-Şeyhzâde). Amasya müderrislerini kaynaklara dayanarak ele alan bir araştırmaya göre şehirde kırktan fazla medrese tespit edilmiş, buna karşın müderrislerin hayatları üzerine çalışmalar sınırlı kalmıştır. Hüsameddin'in kısa maddeleri, bu eksik alanı dolduran nadir kayıtlardandır.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 287–287. amasya.bel.tr
• Hasan Telli, "Meşihat arşivi'ne göre Amasya müderrisleri", Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2024 (özet), https://acikerisim.aku.edu.tr/xmlui/handle/11630/12210