Tosyalıdır. Bahşâyiş Çelebi bin Tur Ali Çelebi mahdûmudur. Amasya‘da tahsîl-i ulûm edib ders-i âm oldu. Hayli müddet Amasya’da ikâmet ve tedrîs-i ulûma himmet [79] edib 900 hudûdunda İstanbul’a gitdi.
Ayasofya Câmi-i şerîfinde ders-i âm olup ta’lim-i sıbyân ederek Mu’allim unvânıyla iştihâr etdi. 907 senesi recebinin aşr-ı evvelinde vefât eyledi. Âlim, sâlih, vâiz bir zât idi. Mahdûmu Mustafa Musliheddîn Efendi olup pederinin tarih-i vefâtını kaydetmişdi.
İstanbul’da Muallimzâdelerin cedd-i a’lâsı olup Amasya‘da tevellüd eden Mustafa Musliheddîn Efendi 940’da vefât etdi. Tercemesi aşağıda gelir. Bunun mahdûmu Bursalı Kazasker Ahmed Efendi’dir. Bunun mahdûmları Nişâncı Mahmûd Efendi 987’de ve meşâhir-i şuarâ ve kudâtdan İbrâhim Azerî Efendi 993’de vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Tosyalıdır. Bahşâyiş Çelebi'nin oğludur; Bahşâyiş Çelebi de Tur Ali Çelebi'nin oğludur. Amasya'da ilim öğrenip herkese açık genel ders verdi. Amasya'da uzun süre oturup ilim öğretmeye gayret ettikten sonra 900 [1494-95] dolaylarında İstanbul'a gitti.
Ayasofya Camii'nde genel ders verdi, çocuklara eğitim de vererek "Muallim" unvanıyla ün kazandı. 907 [1501-02] yılı recep ayının ilk on gününde öldü. Âlim, sâlih ve vaiz bir kişiydi. Oğlu Mustafa Musliheddîn Efendi olup babasının ölüm tarihini kaydetmişti.
İstanbul'daki Muallimzâdelerin en büyük atası olan ve Amasya'da doğan Mustafa Musliheddîn Efendi 940'ta [1533-34] vefat etti. Hayat hikâyesi aşağıda gelir. Bunun oğlu Bursalı Kazasker Ahmed Efendi'dir. Bunun oğullarından Nişancı Mahmûd Efendi 987'de [1579-80], şairlerin ve kadıların ünlülerinden İbrâhim Azerî Efendi 993'te [1585-86] vefat etti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- tahsîl-i ulûm: ilim öğrenme, öğrenim görme
- ders-i âm: herkese açık genel ders verme; zamanla bu işi yapan müderrisin unvanı oldu
- tedrîs-i ulûm: ilim öğretme
- ta'lîm-i sıbyân: küçük çocuklara öğretim
- iştihâr: ün kazanma, tanınma
- recebin aşr-ı evveli: recep ayının ilk on günü
- cedd-i a'lâ: soyun başındaki en büyük ata
- tevellüd: doğma
- kazasker: Osmanlı'da Anadolu ve Rumeli kadılarının başı olan yüksek yargı görevlisi
- nişancı: padişah fermanlarını tuğra ile işaretleyen, divanın üst düzey bürokratı
- meşâhir-i şuarâ ve kudât: ünlü şairler ve kadılar
Muallimzâdeler
Maddenin asıl değeri, bir ailenin dört kuşağını tek yerde sıralamasıdır. Soy şöyle okunur: Muallim lakaplı İsrâil Çelebi, oğlu Mustafa Musliheddîn Efendi, onun oğlu Kazasker Ahmed Efendi, onun oğulları Mahmûd ve İbrâhim. Hüsameddin, Muallim'in Tosya'dan geldiğini, Amasya'da yetiştiğini ve ömrünün sonunda İstanbul'a taşındığını söyler. Metin, "Muallim" unvanının İstanbul'da çocuklara öğretim verdiği için kazanıldığını söyler; ailenin adı olan Muallimzâdeler de büyük ihtimalle bu unvana dayanır, ama bu bağı metin açıkça kurmaz.
Kazasker Ahmed Efendi hakkında bir ansiklopedi kaydı şunları verir: XVI. yüzyıl âlimlerindendir, Üsküdar'daki Kazasker Mescidi'ni yaptırmıştır, ilmiye mesleğinde Rumeli kazaskerliğine kadar yükselmiş ve 1572'de yetmiş yaşlarında ölmüştür. Cenaze namazı Fâtih Camii'nde kılınmış, naaşı Bursa'ya götürülerek Zeyniler'de babası Şeyh Muslihiddin Efendi'nin yanına gömülmüştür. Bu bilgi, Hüsameddin'in "Mustafa Musliheddîn" dediği kişinin Bursa'da gömülü olduğunu düşündürür; Hüsameddin ise onun ölüm yerini yazmaz. Burada kurulan bağ bir çıkarımdır.
Ahmed Efendi'nin oğulları hakkında daha ayrıntılı bilgi vardır. Babası II. Selim döneminde Anadolu ve Rumeli kazaskerliklerinde bulunmuştur. Oğullarından Mahmûd Efendi, Feridun Bey'in yerine nişancı olmuş; Mehmed Çelebi ise Sivas defterdarlığına kadar yükselmiştir. Hüsameddin bu üç kardeşten yalnızca Mahmûd ile İbrâhim'i anar, Mehmed Çelebi'yi anmaz.
İbrâhim Azerî
Kaynaklarda daha çok Âzerî mahlasıyla ya da Muallimzâde nisbesiyle geçen İbrâhim Çelebi, gençliğinde dervişâne, hatta kendinden geçmiş bir hayat sürmüş, sonra medrese tahsiline başlayarak Ebüssuûd Efendi'den mülâzım olmuştur. Kardeşi Mahmûd'un nişancı olması üzerine devlet hizmetine girmiş, 30.000 akçelik zeâmetle padişahın müteferrikaları arasına katılmıştır. Bir süre sonra asıl mesleği olan kadılığa dönmüş, Tire ve Kestel'de kadılık yapmıştır. Hama kadısı iken hummaya yakalanıp genç yaşta ölmüştür. Dostu şair Cinânî, ölümüne son mısraı "Didiler geçti Âzerî Çelebi" olan bir tarih manzumesi yazmış, bu mısra 993'ü verir; Hüsameddin'in verdiği ölüm tarihi de budur.
Âzerî'ye şöhretini kazandıran eser, 987'de [1579-80] tamamladığı Nakş-ı Hayâl adlı mesnevidir. Hâcû-yi Kirmânî'yi örnek alan bu eser yirmi altı bölüm kadardır, yaklaşık 12.000 beyitte tevekkül, sabır, uzlet, ilim öğrenmek, dünyaya aldanmamak gibi konularda öğüt verir ve her bölümde konuya uygun bir hikâye anlatır. Mürettep bir divanı olduğu bildirilmiş, ancak günümüze ulaşan bir nüshası bilinmemektedir.
Ayasofya'da Ders Vermek
Hüsameddin, Muallim'in İstanbul'da "ders-i âm" olduğunu yazar. Terimin halka açık genel ders anlamında kullanıldığı XVI. yüzyıl kaynaklarından bilinir; bir müderrisin unvanı hâline gelmesi ise büyük ihtimalle XVII. yüzyılda olmuştur. Muallim'in yaşadığı dönem XV. yüzyılın sonudur, bu yüzden Hüsameddin'in kullandığı söz sonraki devrin diliyle yazılmış olabilir. Bu da bir çıkarımdır.
Bulunamayanlar
İsrâil Çelebi'nin kendisine, babası Bahşâyiş Çelebi'ye ve Tosya'dan Amasya'ya gelişine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Yapılan aramalarda Muallimzâde ailesine ait bilgiler ancak torunlar kuşağından başlıyor.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 288–288. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Kitaplar