Bağdadlıdır. Abdullah oğludur. Orada tahsîl-i maârif edib seyâhatle Amasya‘ya geldi. Burada gördüğü nimet ve izzete binâen tavattun edib Türkmen Şeyh demekle iştihâr etdi. Otuz yıldan ziyâde Amasya’da kalıp 743’de vefât eyledi. Sulehâdan [77] kâmil bir şeyh idi.
Mahdûmları eş-Şeyh Salih, Hüseyin Çelebilerdir. Eş-Şeyh Salih Çelebizâde eş-Şeyh Emîneddîn Cibril er-Rumî 794 senesi zilhiccesinde vefât etdi. Kibâr-ı ulemâ-yı Hânefiyyeden idi. Eş-Şeyh Hüseyin Çelebizâde eş-Şeyh Mikâil er-Rumî de ulemâdan idi. Tercemeleri aşağıda gelir.
Günümüz Türkçesiyle
Bağdatlıdır. Abdullah oğludur. Orada ilim öğrenip gezerek Amasya'ya geldi. Burada gördüğü iyilik ve saygı üzerine yerleşip Türkmen Şeyh diye ün kazandı. Otuz yıldan fazla Amasya'da kalıp 743'te [1342-43] vefat etti. Erdemli kişilerin olgunlarından bir şeyhti.
Oğulları Şeyh Salih ve Hüseyin Çelebilerdir. Şeyh Salih Çelebi'nin oğlu Şeyh Emîneddîn Cibril er-Rumî, 794 senesi zilhiccesinde [1392] vefat etti. Hanefî âlimlerinin büyüklerindendi. Şeyh Hüseyin Çelebi'nin oğlu Şeyh Mikâil er-Rumî de âlimlerdendi. Biyografileri aşağıda gelir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- tahsîl-i maârif: ilim öğrenme
- seyâhat: gezi, yolculuk
- nimet ve izzet: iyilik, ikram ve saygı
- tavattun: bir yere yerleşip vatan edinme
- iştihâr: ün kazanma
- sulehâ: salihler, erdemli kişiler
- kâmil: olgun, yetkin
- mahdûm: oğul
- kibâr-ı ulemâ-yı Hanefiyye: Hanefî mezhebi âlimlerinin büyükleri
- er-Rumî: Rum (Anadolu) diyarından
Bağdat'tan Amasya'ya
Hüsameddin'in Türkmen Şeyh dediği zatın adı İsrâil Çelebi'dir ve babasının adı Abdullah'tır. Bağdat'ta öğrenim gördükten sonra seyahatle Amasya'ya gelmiş, burada yerleşmiştir. Otuz yıldan fazla Amasya'da kaldığı ve 743'te [1342-43] öldüğü göz önüne alınırsa, şehre en geç 1310'ların başında gelmiş olmalıdır; maddede kesin bir geliş tarihi verilmemiştir. Ölüm tarihi ise Eretna döneminin ortasına rastlar: Ebû Said Bahadır Han'ın 1335'teki ölümü üzerine Alâeddin Eretna güç kazanmış, beyliğinin temelini atmıştır. Eretna'nın 1352'deki ölümünde elindeki yerler arasında Sivas, Kayseri ve Amasya da vardı.
"Türkmen Şeyh" adının nereden geldiği maddede yazılı değildir. Hüsameddin, onun bu adla ün yaptığını söyler. Bu adlandırma, Bağdat'tan gelen bir şeyhin Amasya'daki Türkmen çevresi içinde böyle anılmış olabileceğini düşündürür; ancak bu bir çıkarımdır ve kaynaklarda doğrulanamadı.
Amasya'da Türkmenler ve Zaviyeler
Amasya, Türkmenlerin erken dönemde kümelendiği bir yerdi. XIII. yüzyılda Anadolu Selçuklu yönetiminden memnun olmayan Türkmenler, İran'ın batısından, Azerbaycan'dan ve Irak'ın kuzeyinden Anadolu'ya gelmiş, aralarında huzursuzluklar çıkmıştı. Amasya'nın Çat Köyü'ndeki zaviyede bulunan Baba İlyas bu huzursuzluk ortamında ses yükselten kişi olmuştur. Amasya zaviyeleri üzerine yapılan araştırmaya göre bölgede zaviyeler genellikle kurucularının soyundan gelen şeyh ya da mütevelli hanedanlarınca yönetilen, vakıflarla ayakta duran kurumlardı. Aynı çalışma, Hakala'daki Seyyid Yahya Zaviyesi'nin 764'te [1362-63] Rufâî şeyhi Seyyid Necmeddin Yahya tarafından kurulduğunu belirtir; bu tarih, İsrâil Çelebi'nin ölümünden yaklaşık yirmi yıl sonrasına düşer ve Amasya'da tasavvuf çevrelerinin XIV. yüzyılda canlı olduğunu gösterir.
Aynı araştırmada Amasya çalışmalarının çoğunun XV-XVI. ve XIX. yüzyıl kayıtlarına dayandığı, XVII. ve XVIII. yüzyıllara ait çalışmaların ise az olduğu belirtilir. XIV. yüzyılın ilk yarısında yaşamış bu şeyh için okunan kaynaklarda Hüsameddin'in aktardığından fazla bilgiye rastlanmadı.
İsrâil Çelebi'nin kurduğu bir tekke, zaviye ya da türbe olup olmadığı ve bugün ayakta bulunup bulunmadığı hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Oğulları ve Torunları
Maddedeki aile bilgisi şöyle özetlenebilir: İsrâil Çelebi'nin iki oğlu vardır, Şeyh Salih ve Hüseyin Çelebi. Salih'in oğlu Emîneddîn Cibril er-Rumî 794'te [1392] öldü ve Hanefî âlimlerinin büyükleri arasında sayıldı. Hüseyin'in oğlu Mikâil er-Rumî de âlimdi. Dikkat edilmesi gereken bir nokta, bu İsrâil Çelebi'nin sonraki iki maddedeki İsrâil Çelebiler'den ayrı olmasıdır: Hacı Kâtib İsrâil Çelebi, Amasyalı Erdoğdu Çelebi'nin oğludur ve 767 [1365-66] dolaylarında ölmüştür. Bu madde ise Bağdatlı Abdullah oğlu İsrâil Çelebi'yi anlatır.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 287–287. amasya.bel.tr
- Murat Alandağlı, "Hurufat Kayıtlarında Amasya Zaviyeleri", Turkish Studies, 19/1 (2024), s. 1–27.