İshak Efendi-Müftizâde

Günümüz Türkçesiyle

Köprülüdür. Biyografisi geçen Müftü Hacı İshak Efendi'nin oğlu Abdullah Efendi'nin oğludur. Köprü'de ve Amasya'da ilim öğrenip kendi yurdunda genel ders verdi ve Ganîzâde Camii vaizi iken 1193'te [1779-80] vefat etti. Âlimlerdendir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• tahsîl-i ulûm: ilim öğrenimi
• ders-i âm: herkese açık genel ders verme
• vâiz: camide halka öğüt veren, dinî konuşma yapan görevli
• vatan: bu metinde doğup büyüdüğü yer, memleket
• Müftîzâde: müftünün oğlu ya da torunu

Aile Silsilesi

Hüsameddin bu maddede kitaptaki "İshak Efendi-Müfti el-Hâc" biyografisine gönderme yapar. Köprü müftüsü Hacı İshak Efendi 1163'te [1749-50] ölmüş, oğlu Abdullah Efendi babasından önce vefat etmiş, torunu İshak Efendi de bu maddenin konusu olmuştur. Böylece aynı adı taşıyan iki İshak Efendi vardır: büyükbaba müftü, torun ise vâiz ve ders veren âlim. Kitabın başlığındaki "Müftîzâde" lakabı, bu torunun müftünün soyundan geldiğini belirtir.

Ders Vermek ve Vaizlik

Dersiâm, camide halka açık ders veren âlimin unvanıdır. Bir kimsenin dersiâm olması için okuması gereken ilimleri bitirip icazet (diploma) alması, ayrıca imtihandan geçmesi gerekirdi; sonraki dönemlerde bu imtihan yılda bir kez bir heyet tarafından yapılırdı. Müderris ise medresede öğrenci okutan hocadır. Medrese mezunları müderrislik ve kadılık için sıra beklerdi ve bu bekleme dönemine mülâzemet denirdi. İshak Efendi'nin Köprü ve Amasya'da öğrenim görüp "kendi vatanında" ders vermesi, taşrada yetişen âlimlerin büyük merkezlere gitmeden de hizmet görebildiğini gösterir. Osmanlı ilmiyesinde müderrislik, kadılık ve müftülükle birlikte üç temel görevden biriydi. Eğitimde ağırlık yapıdan çok hocanın kendisindeydi; bu yüzden icazetnamelerde medrese adı geçmez, okunan dersler, kitaplar ve hocaların adı yazılırdı. XVI. yüzyıl ortalarından sonra müderrislik belirli derecelere ayrılmıştır: aday en aşağı medreseden başlar, yirmili, otuzlu, kırklı, ellili derecelere yükselirdi. Müderris tayinleri tuğralı bir beratla kesinleşir, bu belgede görev yeri, maaş ve başlama tarihi yazılırdı. İshak Efendi'nin yalnızca "ders-i âm" ve vâizlikle anılması, onun bu derecelerden birine ulaşmış bir müderris olarak değil, camide halka ders veren bir âlim olarak hatırlandığını düşündürür; ancak Hüsameddin bu konuda ayrıntı vermez. Vâizlik ise ayrıca camide halka dinî konuşma yapma görevidir.

Ganîzâde Camii

İshak Efendi'nin vaizlik yaptığı Ganîzâde Camii'ne dair yapılan aramalarda kaynak bulunamadı. Vezirköprü'nün bilinen Osmanlı yapıları arasında Taşhan, Taşmedrese, Kale Camii ve Tacettin İbrahim Paşa (Kurşunlu) Camii anılır. Kurşunlu Camii'nin Arapça vakfiyesine göre Hacı Beyzâde Mevlânâ Safiyyüddin oğlu İbrahim Paşa tarafından 1495'te yaptırıldığı anlaşılmaktadır; 1943 depreminde mihrap önü kubbesi, son cemaat yeri ve minaresi yıkılmış, cami 1955'te yenilenmiş, 1989'da Vakıflar tarafından onarılmış ve yakın yıllarda yeniden restorasyona alınmıştır. Ganîzâde Camii'nin bu cami ile aynı olup olmadığı belli değildir. Camiin yeri, kurucusu ve bugünkü durumu hakkında güvenilir bilgiye ulaşılamadı.

Vezirköprü'nün Osmanlı Dönemi Kimliği

Köprü kazası, sadrazam Köprülü Mehmed Paşa ve ailesinin yaptırdığı han, medrese, cami ve köprü gibi yapılarla bugünkü adını almıştır. Yerleşimin bundan önceki adının kimi kaynaklarda Gedikara ya da Gedegra olarak geçtiği belirtilir. Köprü kazası, XIX. yüzyıl sonunda Amasya sancağına bağlı sekiz kazadan biriydi.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 286–286. amasya.bel.tr

Diğer kaynaklar

• "5 asırlık camiye restorasyon", TGRT Haber (İHA), 1 Kasım 2025, https://www.tgrthaber.com/kultur-sanat/5-asirlik-camiye-restorasyon-3260464
• "Dersiam", https://www.biyografiler.com/bilgi/dersiam