AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

İshâk Efendi-Âkil Efendizâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 287 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Kayseriyyeli Âkil Mehmed Efendi’nin oğludur. Pederinden tahsîl edib 1254’de pederinin vefâtıyla birâderi İsmâil Efendi ile Hakâla’da Kasım Bey müderrisi oldu. Amasya‘da ders-i âm olup 1270’de vefât etdi. Âlim, vâiz idi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Kayserili Âkil Mehmed Efendi'nin oğludur. Babasından ders görüp 1254'te [1838-39] babasının ölümüyle kardeşi İsmâil Efendi ile birlikte Hakala'daki Kasım Bey Medresesi müderrisi oldu. Amasya'da genel ders verip 1270'te [1853-54] vefat etti. Âlim ve vaizdi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • tahsîl: öğrenim görme
  • peder: baba
  • vefât: ölüm
  • müderris: medrese hocası
  • ders-i âm: herkese açık genel ders verme
  • vâiz: halka öğüt veren, camide dinî konuşma yapan görevli

Hakala Neresidir

Hakala, Amasya'nın Suluova ilçesine bağlı bugünkü Yolpınar köyünün eski adıdır. Amasya vakıf kayıtlarını inceleyen bir araştırmaya göre burada 764'te [1362-63] Rufâî tarikatından Seyyid Necmeddin Yahya tarafından bir zaviye kurulmuştur; bu bilgi Hüsameddin'in kitabına dayanır. 1576 tarihli tahrir defterinde Hakala köyünün beş mahallesinden biri "Zaviye" adını taşır. Zaviye Akdağ nahiyesine bağlı görünür. Vakıf belgelerinde zaviyenin mütevellisi Seyyid Mehmed'in ölümüyle yerine oğlu Seyyid Mustafa'nın geçtiği, ancak dışarıdan Seyyid Ömer adlı birinin işe karıştığı kaydedilir; Hakala'nın kendisi ve Köçeköy, Güllialas, Çapan gibi birkaç köyün mâlikâne geliri de uzun süre zaviye mütevellilerinin elinde bulunmuştur. Aynı arşiv kayıtlarında zaviyenin bevvâblık (kapıcılık) görevine dair bir kayıt da vardır. Hakala, Osmanlı döneminde Amasya'da zaviye ve vakıf geleneğinin görüldüğü köylerden biriydi. Amasya zaviyelerini inceleyen aynı çalışma, Hakala'yı zaviyelerin sık anıldığı köyler arasında sayar.

Maddede geçen Kasım Bey Medresesi'ne dair okunan kaynaklarda ayrıntı bulunamadı. Medresenin kurucusu, kuruluş yılı ve bugünkü durumu doğrulanamadı. Bu durumda yalnızca şu söylenebilir: 1254 yılında Hakala'da bir medrese bulunmakta ve bu medrese iki kardeşe müderrislik görevi olarak verilmektedir.

Baba Mirası: İki Kardeşin Müderrisliği

Maddede dikkat çeken nokta, görevin babadan oğullara geçmesidir. Âkil Mehmed Efendi'nin ölümüyle (1254 [1838-39]) iki oğlu, İshak ve İsmâil, aynı medresenin müderrisliğini birlikte almıştır. Osmanlı ilmiyesinde müderrislik normalde kazasker defterine yazılıp sıra beklemek, imtihandan geçmek ve berat almakla kazanılırdı; ulemâ ailelerinden gelen adaylara ise "mevâlîzâde" ayrıcalığı tanınırdı. İki kardeşin babalarının yerine geçmesi, vakıf medreselerinde müderrisliğin aile içinde kalabildiği bir örnek olabilir; fakat Hüsameddin bu medresenin vakfiye şartlarını yazmadığı için bunu kesin söylemek mümkün değildir.

Vâiz ve Dersiâm

İshak Efendi, medresedeki müderrisliğin yanı sıra Amasya'da herkese açık ders vermiştir. Dersiâm, icazet alıp imtihanı kazanmış, camide halka ders veren âlimdir. Aynı kişinin vâiz olarak da anılması, onun bilgisini hem öğrencilere hem de cami cemaatine aktardığını gösterir. Babasının Kayseriyyeli olması, Amasya ulemâsı arasında başka kentlerden gelip yerleşen âlimlerin de bulunduğunu gösterir.

Amasya Medreseleri

Amasya'da medrese geleneği çok eskidir. Meşihat arşivine göre Amasya müderrislerini inceleyen bir çalışmanın özetinde şehirde kırkın üzerinde medrese bulunduğu belirtilir; Selçuklu döneminde Halifet Gazi, Gökmedrese, Alaca Yahya ve Ata Bey gibi medreseler yapılmış, Osmanlı döneminde şehir "şehzadeler şehri" olarak anılırken bu kurumlar korunmuştur. Aynı özet, Amasya medreseleri üzerine bazı akademik çalışmalar yapılmakla birlikte müderrisleri hakkında müstakil çalışmaların yetersiz kaldığını da vurgular. Hüsameddin'in kitabı, merkezdeki medreselerin yanında Hakala'daki Kasım Bey Medresesi gibi köy medreselerinde görev yapan müderrisleri de adlarıyla kaydeder.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Murat Alandağlı, "Hurufat Kayıtlarında Amasya Zaviyeleri", Turkish Studies, 19/1 (2024), s. 1–27.

Diğer kaynaklar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.