Amasyalıdır. Esbak Amasya mütesellimi el-Hâc Mehmed Ağa bin Avkatlı İbrâhim Ağa’nın mahdûmudur. Sadr-ı esbak Zanalızâde es-Seyyid el-Hâc Ahmed Paşa’nın ağalarından olup Kars Seraskerliğinde dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı verildi.
Sadr-ı müşârün-ileyhin irtihâlinde Amasya‘ya gelip ikâmet ederek 1171’de hacıbaşı, 1173’de baş a’yân oldu. Ba’dehû İstanbul’a gidip 1176’da veznedârbaşı olduğu halde 1189 senesi muharreminin on yedisinde vefât etdi. Üsküdar’da medfûndur.
Nüfuz ve servet sâhibi bir hânedân idi. Oğulları [173] Mehmed, Ali, Abdülkerîm Ağalardır. Mehmed Ağazâde Hâsekî el-Hâc Mehmed Ağa’dır. El-Hâc Ali Ağa, Beyhân Sultân’ın Baltacılar Kethüdâsı olmuşdu.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya eski mütesellimi Hacı Mehmed Ağa bin Avkatlı İbrâhim Ağa'nın oğludur. Eski sadrazam Zanalızâde Seyyid Hacı Ahmed Paşa'nın ağalarından olup Kars Seraskerliği sırasında dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı verildi.
Adı geçen sadrazamın vefatı üzerine Amasya'ya gelip yerleşerek 1171'de [1757-58] hacıbaşı, 1173'te [1759-60] baş ayan oldu. Sonra İstanbul'a gidip 1176'da [1762-63] veznedarbaşı olduğu hâlde 1189 senesi muharreminin on yedisinde [1775-76] vefat etti. Üsküdar'da gömülüdür.
Nüfuz ve servet sahibi bir hanedandı. Oğulları Mehmed, Ali ve Abdülkerîm Ağalardır. Mehmed Ağazâde, Haseki Hacı Mehmed Ağa'dır. Hacı Ali Ağa, Beyhân Sultan'ın Baltacılar Kethüdâsı olmuştu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mütesellim: bir sancak ya da kazada vali ya da mutasarrıf adına yönetimi yürüten görevli
- sadr-ı esbak: eski sadrazam
- seraskerlik: ordu komutanlığı
- dergâh-ı âlî kapıcıbaşısı: saray kapıcılarının başı
- irtihâl: ölüm
- hacıbaşı: metinden anlaşıldığı kadarıyla Amasya'da hacıların ileri gelen başı
- baş a'yân: şehrin ayanlarının başı
- veznedarbaşı: hazinede para tartıp denetleyen veznedarların başı
- hânedân: soylu, köklü aile
- Baltacılar Kethüdâsı: baltacı ocağının kâhyası
Aile ve Dönemin Unvanları
Maddede adı geçen Zanalızâde Hacı Ahmed Paşa, Kars seraskerliği ve sadrazamlık unvanlarıyla anılır; ancak başka kaynaklarda bu ada ve unvanlara sahip bir sadrazam ya da Kars seraskeri bulunamadı. Bu yüzden İsmâil Ağa'nın kapıcıbaşılığı aldığı tarih belirlenemedi. Avkatlı İbrâhim Ağa'ya ve oğlu Hacı Mehmed Ağa'nın Amasya mütesellimliğine dair de kaynaklarda kayıt bulunamadı. Hüsameddin'in verdiği tarihler, İsmâil Ağa'nın 1171-1176 arasında Amasya'daki ve İstanbul'daki görevlerini sıralar.
Veznedarbaşılık ve Kapıcıbaşılık
Osmanlı hazinesinde getirilen parayı veznedar kontrol eder, paranın sahte olup olmadığını ve kayıtlardaki miktarın gelip gelmediğini tespit ederdi; tartılan paralar keselere doldurularak hazine odasına konurdu. İsmâil Ağa'nın "veznedarbaşı" olarak anılması bu işi yürüten veznedarların başında bulunduğunu gösterir. Kapıcıbaşılık ise son yüzyıllarda rütbe ya da pâye olarak da verilmeye başlanmıştır; sayıları 18. yüzyılın sonlarında 150'ye yükselmiştir. Zanalızâde'nin yanında bu rütbeyle anılması, saray görevinden çok bir unvan olarak verildiğini düşündürür, ancak metin bunu açıkça söylemez.
Üsküdar ve Beyhân Sultan
Maddede İsmâil Ağa'nın Üsküdar'da gömülü olduğu söylenir; mezarı bugün için bulunamadı. Oğlu Hacı Ali Ağa'nın görevli olduğu Beyhân Sultan ve Baltacılar Kethüdâlığı da başka kaynakta doğrulanamadı.
Kaynakça