Amasyalıdır. Amasya müftüsü ve medâr-ı iftihârı olan Iydîzâde el-Hâc Mustafa Âkif Efendi’nin mahdûmu olup 1128’de Karatay Mahallesi’nde doğdu. Pederinden tahsîl-i maârif edib ders-i âm oldu.
Pederinin irtihâlinde münhâl olan Sultân Bâyezîd-i Sânî Medresesi müderrisliği adem-i kifâyesine binâen Müftüzâde Hâfız [174] Abdurrahman Efendi’ye verildi. 1183 senesi rebiülevvelinde Hâfız Abdurrahman Efendi’nin vefâtı üzerine pederinin tilmîz-i hâssı Seküköylüzâde el-Hâc Mehmed Kâşif Efendi’nin himmetiyle Sultân Bâyezîd müderrisi oldu.
1188 senesi recebinde kendisinin hâmisi olan Müftü el-Hâc Mehmed Kâşif Efendi’nin azli ve Bafra’ya i’zâmı üzerine Canikli Vezîr el-Hâc Ali Paşa’nın arz ve inhâsıyla Amasya müftüsü oldu.
Ancak müftî-yi sâbık el-Hâc Mehmed Kâşif Efendi’nin Bafra’da Kadir gecesi salben şehîd edilmesi bunun verdiği fetvânın bir neticesi olduğu meşîhat-ı İslâmiye’ye arz ve ihbâr edilmekle 1189 senesi muharreminin onbeşinde fetvâ ve tedrîsden azliyle İstanbul’a celb edildi.¹²⁶
Orada Eyüp kasabasında ikâmete me’mûr olup 1192 senesi şa’bânında vefât etdi. Ebû Eyyüb Ensârî civârında medfûndur. İlmi kalîl, gurûru fazla idi. Amcası es-Seyyid Abdurrahim Efendi’nin dâmâdı olup mahdûmu es-Seyyid Abdurrahim Efendi ve dâmâdı [175] İsmâil Kâmil Efendi fuzalâ ve ricâldendir.¹²⁷
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya müftüsü ve şehrin övüncü olan Iydîzâde Hacı Mustafa Âkif Efendi'nin oğlu olup 1128'de [1715-16] Karatay Mahallesi'nde doğdu. Babasından öğrenim görüp herkese açık ders verir hâle geldi.
Babasının vefatıyla boşalan Sultan II. Bayezid Medresesi müderrisliği, yetersizliği gerekçesiyle Müftüzâde Hâfız Abdurrahman Efendi'ye verildi. 1183 senesi rebiülevvelinde [1769-70] Hâfız Abdurrahman Efendi'nin ölümü üzerine, babasının özel öğrencisi Seküköylüzâde Hacı Mehmed Kâşif Efendi'nin gayretiyle Sultan Bayezid müderrisi oldu.
1188 senesi recebinde [1774-75], kendisinin koruyucusu olan Müftü Hacı Mehmed Kâşif Efendi'nin görevden alınıp Bafra'ya gönderilmesi üzerine, Canikli Vezir Hacı Ali Paşa'nın arzı ve bildirmesiyle Amasya müftüsü oldu.
Ancak önceki müftü Hacı Mehmed Kâşif Efendi'nin Bafra'da Kadir gecesi asılarak öldürülmesinin, onun verdiği bir fetvanın sonucu olduğu şeyhülislâmlık makamına arz ve ihbar edilince, 1189 senesi muharreminin on beşinde [1775-76] fetva ve müderrislik görevlerinden azledilerek İstanbul'a çağrıldı.
Orada Eyüp kasabasında oturmakla görevlendirilip 1192 senesi şabanında [1778-79] vefat etti. Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin yakınında gömülüdür. İlmi azdı, kibri fazlaydı. Amcası Seyyid Abdurrahim Efendi'nin damadı olup oğlu Seyyid Abdurrahim Efendi ve damadı İsmâil Kâmil Efendi âlimlerden ve ileri gelenlerdendir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- medâr-ı iftihâr: övünç kaynağı
- ders-i âm: herkese açık ders verme yetkisi almış âlim
- münhâl: boşalmış (makam)
- adem-i kifâye: yetersizlik
- tilmîz-i hâss: özel öğrenci
- hâmî: koruyucu, himaye eden
- azl: görevden alma
- i'zâm: gönderme
- arz ve inhâ: üst makama bildirme ve önerme
- salben şehîd: asılarak öldürülmüş
- meşîhat-ı İslâmiyye: şeyhülislâmlık makamı
- celb: çağırma, getirtme
- bilâ-veled-i zükûr: erkek çocuğu olmadan
Sultan Bayezid Medresesi ve Müftülük
İsmâil Kâmil Efendi'nin müderrislik yaptığı Sultan II. Bayezid Medresesi, 1486'da yapılan Bayezid külliyesinin bir parçasıdır. Külliyenin camisi, kitabesine göre Receb 891'de (Temmuz 1486) tamamlanmıştır. Medrese U planlıdır ve bugün İl Halk Kütüphanesi olarak kullanılır. Hüsameddin'in bildirdiğine göre bu medresenin müderrisliği Amasya müftülerine ayrılmıştı ve ilk hocası ünlü Şeyhülislâm Zenbilli Ali Efendi idi. Bu bilgi, maddedeki gidişi açıklar: İsmâil Kâmil Efendi'nin babası Iydîzâde Mustafa Âkif Efendi müftü ve müderristi, kendisi de önce müderris, sonra müftü olmuştur. Medresenin müderrislerinin ayrıntılı bir listesi Cahit Baltacı'nın Osmanlı Medreseleri adlı eserindedir; biz bu listeye bakamadık.
Canikli Ali Paşa ve Amasya
Metinde "Canikli Vezir Hacı Ali Paşa" diye anılan kişi, Yücel Özkaya'nın makalesine göre 1720-21'de İstanbul'da doğmuş, Fatsalı Ahmed Ağa'nın oğludur. 1768'de başlayan Rus savaşlarında gösterdiği hizmetler üzerine kendisine vezirlik rütbesi verilmiştir. Amasya sancağı 1 Haziran 1772'de ona malikâne olarak verildi; 24 Mart 1774'te Erzurum eyaleti ve Kars seraskerliği de verilip vezirler defterine alındı. Hüsameddin'in 1188'deki (1774-75) müftü değişikliğini ona bağlaması bu dönemle uyuşur: Canikli, bu tarihte hem Amasya sancağını elinde tutan hem de vezir rütbesi taşıyan güçlü bir isimdir. Özkaya, Amasya halkının 1776 Kasım'ında Canikli Ali Paşa ve oğullarının eziyet ve zulmünden şikâyet ettiğini, malikânenin kaldırılmasını istediğini kaydeder.
Kâşif Mehmed Efendi'nin Ölümü
Hüsameddin, İsmâil Kâmil Efendi'nin azline yol açan olayı yalnız bir cümleyle anlatır; ek bilgi dipnotta verilir. Dipnota göre Canikli Hacı Ali Paşa, Kâşif Efendi'ye fetva verse de vermese de onu öldürtecekti; Kâşif Efendi'den zorla fetva almakla maddi olarak onu, manevi olarak da İsmâil Kâmil Efendi'yi öldürmüş oldu. Bundan dolayı şeyhülislâmlık makamı yalnız İsmâil Kâmil'in azliyle yetindi. Yücel Özkaya'nın Canikli Ali Paşa makalesinde Kâşif Efendi'nin ölümüne dair bir kayda rastlanmadı; olay bizim bulabildiğimiz kadarıyla yalnız Hüsameddin'den bilinmektedir. Fetvanın içeriği ve Kâşif Efendi'nin Bafra'ya gönderilme sebebi de metinde yoktur.
Dipnotta ayrıca İsmâil Kâmil Efendi'nin öteki oğullarının Seyyid Serverî Mehmed ve Ferid İbrâhim Efendiler olduğu bildirilir. Karatay Mahallesi'nin bugünkü karşılığına ve Eyüp'teki mezarına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 316–317. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar