Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 316 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Köprü yeniçerilerinden alemdâr Ali Ağa’nın oğludur. Bu da yeniçeri olup Rumeli muhârebâtında bulunarak Tırnova’da ikâmet etdi. Sonra orada fevkalade [171] nüfûz ve teayyün kazanıp Tırnova Voyvadası oldu.
Umûr-ı mâliyede hıdemâtı ve umûr-ı idârede liyâkatı takdîr edilerek kapıcıbaşılık rütbesiyle taltîf edildi. İki yıl kadar Sofya mütesellimi olup 1181 senesi hudûdunda vefât etdi. Gâyet zî-nüfûz ve servet bir kimse idi. Mahdûmu el-Hâc İbrâhim Ağa’dır.
Köprü yeniçerilerinden sancaktar Ali Ağa'nın oğludur. O da yeniçeri olup Rumeli savaşlarında bulundu ve Tırnova'ya yerleşti. Sonra orada olağanüstü bir nüfuz ve ün kazanıp Tırnova Voyvodası oldu.
Mali işlerdeki hizmetleri ve idare işlerindeki yeteneği takdir edilerek kapıcıbaşılık rütbesiyle ödüllendirildi. İki yıl kadar Sofya mütesellimi (vali vekili) olup 1181 yıllarında [1767-68] vefat etti. Çok nüfuzlu ve zengin biriydi. Oğlu Hacı İbrahim Ağa'dır.
Voyvoda, yüksek vergi gelirlerini toplayan bir tahsildardı. Onu muhassıl ve mütesellimden ayıran başlıca nokta, yalnız timar ve zeamet gelirlerini değil, merkezî hazineye ve vakıflara ait vergileri de toplayabilmesidir. Merkezî hazine adına vergi toplayan voyvodalar, topladıkları geliri hazinenin gösterdiği harcama alanlarına göndermekle de yükümlüydü; kale askerlerinin maaşlarını yollamak, erzak ve hayvan tedarik etmek, XVIII. yüzyılın ortalarından itibaren asker sevk etmek bu işlerdendi. Olağanüstü savaş koşullarında masrafları kendi servetleriyle karşılamaları da beklenebilirdi. Mütesellimlik ve voyvodalık işlerinin taşrada güçlü ve zengin ailelerin ortaya çıkışında rol oynadığı ileri sürülür. Hüsameddin'in İsmail Ağa için "zî-nüfûz ve servet" sahibi olduğunu yazması bu çerçeveye uyar.
Tırnova, Osmanlı döneminde (1393-1878) Niğbolu sancağına bağlı bir kaza merkeziydi ve XVII-XVIII. yüzyıllarda kalabalık bir Müslüman Türk nüfusa sahipti. 1710'da hazırlanan vakıf tahrir defterine göre şehir III. Ahmed ile II. Mustafa'nın annesi Gülnûş Emetullah Sultan'ın vakfı durumundaydı ve o sırada 506 Müslüman, 411 Hristiyan erkek nüfus kayıtlıydı. 1164 [1751] tarihli avarız defterinde on dört Müslüman mahallesinde 886 hane, yedi Hristiyan mahallesinde 314 hane görülür; nüfus 5500-5700 dolayındadır. Şehirde ipekçilik gelişmiş, şarap üretimi ekonominin temelini oluşturmuştur. İsmail Ağa'nın Tırnova'da nüfuz kazanması ve voyvoda olması, bu kalabalık Müslüman topluluk içinde mümkün olabilecek bir durumdur; hangi vakfa ya da gelire ait voyvodalık yaptığı metinden anlaşılmaz.
Son yüzyıllarda kapıcıbaşılık bir rütbe ya da pâye olarak da verilmiş, hatta bazı ayanlara bile tevcih edilmiştir; ayrıca kapıcıbaşılara vergi toplama, ordu için erzak ve para taşıma gibi görevler verilebiliyordu. Hüsameddin'in "kapıcıbaşılık rütbesiyle taltif edildi" ifadesi bu uygulamaya uyar.
"Köprü"nün hangi yer olduğu metinden açık değildir; Köprülü İsmail Ağa'nın kimliği, Tırnova voyvodalığı, Sofya mütesellimliği ve oğlu Hacı İbrahim Ağa hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.