Amasya Müftüsü Tokatî es-Seyyid eş-Şeyh Mustafa Efendi’nin mahdûmudur. Iydîzâde el-Hâc Âkif Mustafa Efendi’den ikmâl-i tahsîl edib ders-i âm ve Sultân Bâyezîd Câmii kürsi şeyhi oldu.
1183 senesi rebiülâhirinin on üçüncü günü Amasya [176] Müftüsü oldu. On ay kadar iftâdan sonra fetvâ meşreb-i ittikâsına uygun gelmediğinden 1184 senesi saferinin on dördüncü günü isti’fâ edib müftülükten çekildi.
Bundan sonra bir münâsebetle İstanbul’a gidip eş-Şeyh Mehmed Emîn Tokatî Efendi’den inâbe ve ahz-ı hilâfetle avdet etdikde Şeyh Garik Mahallesi’nde hânesinin selâmlığını tekke hâline ifrâğ ederek oranın şeyhi oldu. Âyin-i tarîkat icrâ ederek orada bir ocak uyandırdı. 1196’da dâr-ı kudse irtihâl etdi.
Sulehâ-yı ümmetden, âlim, fakîh, müttakî, âbid vâiz bir şeyh-i âlî meşreb idi. Halkın pek ziyâde teveccüh-i itikâdını kazanmışdı. Mahdûmları es-Seyyid Hüseyin, Mustafa Efendilerdir. Es-Seyyid el-Hâc Mustafa Efendizâde Hâfız es-Seyyid el-Hâc Osmân Efendi de fuzalâdan bir şeyh idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya Müftüsü Tokatî Seyyid Şeyh Mustafa Efendi'nin oğludur. Iydîzâde Hacı Âkif Mustafa Efendi'den öğrenimini tamamlayıp herkese açık ders verdi ve Sultan Bayezid Camii kürsü şeyhi oldu.
1183 senesi rebiülâhirinin on üçüncü günü [1769-70] Amasya Müftüsü oldu. On ay kadar fetva verdikten sonra, fetva işi takvâ eğilimine uygun gelmediğinden 1184 senesi saferinin on dördüncü günü [1770-71] istifa edip müftülükten çekildi.
Bundan sonra bir vesileyle İstanbul'a gidip Şeyh Mehmed Emîn Tokatî Efendi'den tövbe ve hilâfet alarak döndüğünde, Şeyh Garik Mahallesi'ndeki evinin selâmlığını tekke hâline getirip oranın şeyhi oldu. Tarikat âyini yaparak orada bir ocak canlandırdı. 1196'da [1781-82] vefat etti.
Ümmetin salihlerinden, âlim, fıkıh bilgini, takvâ sahibi, çok ibadet eden, vaiz, yüksek meşrepli bir şeyhti. Halkın inanç yönünden büyük teveccühünü kazanmıştı. Oğulları Seyyid Hüseyin ve Mustafa Efendilerdir. Seyyid Hacı Mustafa Efendizâde Hâfız Seyyid Hacı Osmân Efendi de âlimlerden bir şeyhti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- ders-i âm: herkese açık ders veren âlim
- kürsi şeyhi: camide kürsüde ders ve vaaz veren görevli
- iftâ: fetva verme
- meşreb-i ittikâ: takvâya, Allah'tan sakınmaya yatkın mizaç
- isti'fâ: istifa
- inâbe: tövbe edip Allah'a yönelme
- ahz-ı hilâfet: tarikatta hilâfet, yani şeyhin vekilliğini alma
- selâmlık: evin misafir kabul edilen bölümü
- ifrâğ: bir şeyi başka bir biçime dönüştürme
- tekke: dervişlerin toplanıp zikir yaptığı yer
- ocak uyandırmak: tarikat çevresi, derviş ocağı kurmak
- dâr-ı kuds: kutsal yurt, ahiret
- sulehâ: salih kimseler
- âbid: çok ibadet eden
Müftülük Sırası
Hüsameddin'in verdiği tarihler Amasya müftülüğündeki o yılların akışını gösterir. İsmâil Efendi 1183'te (1769-70) müftü olmuş, 1184 saferinin on dördünde (1770-71) çekilmiştir. Kara Müftü İsmâil Hâtif Efendi maddesinde aynı gün, 1184 saferinin on dördünde Hâtif Efendi'nin Amasya müftüsü olduğu yazılıdır. Hüsameddin'in iki kaydı birlikte okunduğunda, İsmâil Efendi'nin bıraktığı makamın aynı gün devredildiği anlaşılır. Bu bir çıkarımdır; metin devri açıkça söylemez.
Bayezid medresesinin müderrisliğinin Amasya müftülerine ayrıldığı ve ilk hocasının Zenbilli Ali Efendi olduğu Hüsameddin'e dayanılarak aktarılır. İsmâil Efendi'nin Sultan Bayezid Camii'nde kürsü şeyhi olması bu çevrenin içindedir.
Mehmed Emîn Tokatî Sorunu
İsmâil Efendi'nin İstanbul'da bağlandığı şeyh olarak anılan Mehmed Emîn Tokatî, adıyla Nakşibendî-Müceddidî şeyhi Mehmed Emin Tokadî'yi (1664-1745) hatırlatır. Ancak TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bu şeyh 1158'de (1745) vefat etmiştir. Hüsameddin'e göre İsmâil Efendi müftülükten 1184'te (1770-71) çekildi ve ondan sonra İstanbul'a gitti; arada yaklaşık yirmi beş yıllık bir fark vardır. Dolayısıyla Hüsameddin'in andığı kişi ünlü Mehmed Emin Tokadî olamaz. Aynı adı taşıyan başka bir şeyh ya da metindeki bir isim karışıklığı söz konusu olabilir; bunu belgeleyen bir kaynak bulunamadı.
Şeyh Garik Mahallesi
İsmâil Efendi'nin evinin selâmlığında kurduğu tekke ve Şeyh Garik Mahallesi'ne dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Amasya zâviyelerini vakıf hurufat kayıtlarından inceleyen bir makalede de bu mahalleye ya da İsmâil Efendi'nin tekkesine ilişkin bir kayıt bulunamadı; yalnız bir köydeki "Garik" (?) adlı köprü geçer ve bunun mahalleyle bağlantısı yoktur ya da kurulamamıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 317–318. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar