Meşâyihden mütevellî Feyzullah Efendi bin eş-Şeyh Ahmed Efendi bin Hacı Mehmed Çelebi mahdûmudur. Şeyh Cûî evlâdından oldukları mervîdir. Pederi Şeyh Cûî Vakfı mütevellîsi olup Mesnevîhân Derviş Mehmed Dede’nin vefâtıyla 1166’da Amasya Mevlevîhânesi mesnevihânı ve ba’dehû şeyhi olup 1177’de vefât etdi. Mahdûmu Feyzullah Dede ma’rûfdur.
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
İsmâil Efendi-Hacızâde eş-Şeyh
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 315 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Özgün Metin
Araştırma Makalemiz
Editör: Mevlüt Erdem Öztürk
Günümüz Türkçesiyle
Şeyhlerden, mütevelli Feyzullah Efendi'nin oğludur; Feyzullah Efendi Şeyh Ahmed Efendi'nin, o da Hacı Mehmed Çelebi'nin oğludur. Şeyh Cûî'nin soyundan oldukları rivayet edilir. Babası Şeyh Cûî Vakfı'nın mütevellisiydi; Mesnevîhân Derviş Mehmed Dede'nin ölümü üzerine 1166'da [1752-53] Amasya Mevlevîhânesi'nin mesnevîhanı, sonra şeyhi olup 1177'de [1763-64] vefat etti. Oğlu Feyzullah Dede tanınmış biridir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- meşâyih: şeyhler
- mütevellî: vakfın işlerini yöneten kişi
- mervî: rivayet edilen
- mesnevîhân: Mevlevî tekkelerinde Mesnevî'yi okuyup açıklayan görevli
- Mevlevîhâne: Mevlevî tekkesi
- dede: Mevlevî büyüklerine verilen ad
- ma'rûf: tanınmış
Amasya Mevlevîhânesi
Amasya Mevlevîhânesi üzerine yazılan bir çalışmaya göre yapı, Saraçhane Mahallesi'nin doğusunda, Yeşilırmak kıyısında, Hükümet Köprüsü civarında bulunuyordu. Eski kayıtlarda "Mevlevîhâne-i Merhum Alâeddin" ve "Mevlevîhâne-i Pervâne" adlarıyla geçer. 1661'de kaybolan vakfiyenin içeriği görenlerin sözlü anlatımlarından çıkarılmış ve bununla yapının Alâeddin Ali Pervâne Bey tarafından yaptırıldığı, vakıflarının 1314'te düzenlendiği anlaşılmıştır. Yapı 1602'de yanmış; sadrazamlık yapmış Bayram Paşa 1637'de Amasya'ya su getirtmiş, bir kervansaray ile bir Mevlevîhâne yaptırmış, vakıfları genişletilmiştir. Bu yeni yapıdan sonraki şeyhler olarak Mehmed Arif Dede, damadı Mahmud Dede, Abdülkadir Dede ve Alâeddin Dede sayılır; Alâeddin Dede'nin 1700'deki ölümünün ardından Bilal Efendi şeyh olmuştur. Binanın, tarikatların kapatıldığı 1925 dolaylarında, sahipsiz kalması ve meydan açılması sırasında yıkıldığı sanılmaktadır. Bayram Paşa'nın XVII. yüzyılda Amasya Mevlevîhânesi'ni kurduğu, başka bir ansiklopedi maddesinde de anılır.
Şeyh Cûî
Aynı çalışmaya göre Şeyh Cûî Dede, Amasya'da Mevlevî şeyhliği yapmış, halk arasında büyük itibar görmüş bir kişidir. 1414'te kendi köyünde bir Mevlevîhâne, tekke, mektep ve çeşme yaptırmış, köyün bütün arazisini Mevlevîhâne'ye vakfetmiştir. Köy uzun süre Şeyhcui Köyü diye anılmış, bugün resmî adı Yuvacık'tır. Metindeki "Şeyh Cûî Vakfı"nın bu vakıfla ilgili olması akla yakındır; ancak okunan kaynak bu bağı açıkça kurmaz.
Metindeki Belirsizlik
Hüsameddin'in cümlesinde, babanın mütevelli olduğu ve 1166'da mesnevîhan, sonra şeyh olunduğu bilgilerinin öznesi açık seçik ayrılmamıştır; yukarıdaki aktarma bu belirsizliği korur. Mesnevîhân Derviş Mehmed Dede, İsmail Efendi ve oğlu Feyzullah Dede adları, okunan Amasya Mevlevîliği çalışmasında geçmez; bu kişiler hakkında başka bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 315. amasya.bel.tr
- Abdulhalim Durma, "Amasya'da Mevlevilik", Semazen (Mevlânâ Küllîyatı) sitesi, makale ve yazılar. Durma'nın kaynakçasında Hüseyin Hüsameddin, Amasya Tarihi, I. Cilt de yer alır.
Akademik çalışmalar
- "Mevleviyye", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mevleviyye
Kitaplar
- "Şeyh Cui Baba Türbesi / Amasya, Merkez, Yuvacık Köyü", Sosyo Denemeler, 18 Ağustos 2013.