Amasya ulemâsından Taşköprülü el-Hâc Abdullah Efendi Tekkesi imâmı ve Dârü’l-hadîs-i Osmân Çelebi müderrisi Dizdârzâde el-Hâc Osmân Efendi’nin mahdûmudur. Bade’t-tahsîl 1236’da pederinin vefâtından münhal olan mezkûr Dârü’l-hadîs [213] müderrisi oldu.
Ba’dehû Mecâlis-i Hâciyâna ve a’yâna âzâ ve 1256’da son şehir kethüdâsı olduğu halde 1271 senesi evâilinde vefât etdi. Gerek selefi Hâfız el-Hâc Mehmed Efendi’nin ve gerekse bunun şehir kethüdâlıkları merâsimden ibâret idi. Kibâr-ı a’yândan âlim, müşekkel, mehîb, vakûr bir zât idi. Birâderi Ahmed Efendizâde İsmâil Efendi de 1293’de vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya âlimlerinden Taşköprülü Hacı Abdullah Efendi Tekkesi imamı ve Osman Çelebi Dârülhadisi müderrisi Dizdârzâde Hacı Osman Efendi'nin oğludur. Öğrenimini tamamladıktan sonra, 1236'da [1820-21] babasının ölümüyle boşalan adı geçen Dârülhadis'in müderrisi oldu.
Sonra Hacılar meclislerine ve ayan meclisine üye oldu. 1256'da [1840-41] son şehir kethüdası olduğu hâlde 1271 yılı başlarında [1854-55] öldü. Gerek selefi Hâfız Hacı Mehmed Efendi'nin gerekse bunun şehir kethüdalıkları törenlerden ibaretti. Ayanın büyüklerinden, âlim, yakışıklı, heybetli ve vakur bir zattı. Kardeşi Ahmed Efendizâde İsmail Efendi de 1293'te [1876] öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- Dârü'l-hadîs: hadis ilmi okutulan medrese
- münhal: boşalmış
- Mecâlis-i Hâciyân: hacı unvanlı ileri gelenlerin meclisleri
- a'yân: bir şehrin ileri gelenleri, ayan
- şehir kethüdâsı: şehir halkını devlet nezdinde temsil eden, vergi ve yükümlülüklerin dağıtımında aracılık eden görevli
- kibâr-ı a'yân: ayanın büyükleri
- müşekkel: yakışıklı, biçimli
- mehîb: heybetli
- vakûr: vakarlı, ağırbaşlı
Şehir Kethüdalığı Törene Dönüşürken
Hüsameddin'in en dikkat çeken cümlesi, İsmail Efendi'nin ve selefinin şehir kethüdalıklarının "törenlerden ibaret" olduğudur. Bir ansiklopedi maddesine göre şehir kethüdası, kaza merkezi olan şehirlerde çoğunlukla seçimle işbaşına gelen, halkla devlet arasında aracılık eden ve vergilerin dağıtımı ile toplanmasında rol alan yöneticidir. 19. yüzyıl ortalarına gelindiğinde bu görevlilerin işlerinin önemli bölümü ellerinden alınmıştı; vergi toplama doğrudan kaza müdürlüklerine bırakılmış, yeni idareciler ortaya çıkmıştı. Aynı madde, 1859 ve 1866 yıllarına ait kayıtların bu göreve dair bilinen en geç belgeler olduğunu bildirir. Hüsameddin'in "son şehir kethüdası" demesi bu genel tabloyla uyum içindedir; görevin fiilen ne zaman bittiği ise kaynaklarda kesin biçimde belli değildir.
Taşköprülü Tekkesi ve Dârülhadis
Hüsameddin birinci ciltte Taşköprülü Hacı Abdullah Efendi'nin 1228'de [1813], 1143'teki yangında yok olan Kağnı Mescidi'ni ve zaviyesini yeniden yaptırdığını, önüne bir çeşme eklediğini yazar. Hamam, mescit ve zaviye bir arada Kağnı Hamamı, Kağnı Mescidi ve Kağnı Tekkesi adlarıyla tanınmıştı. İsmail Efendi'nin babasının imamlık yaptığı tekke bu tesis olabilir; bu bir çıkarımdır, çünkü maddede mahalle adı geçmez. Hüsameddin yeni mescit ve zaviyenin yerinin eskisiyle aynı olup olmadığını bilemediğini de ayrıca not eder.
Osman Çelebi Dârülhadisi hakkında Hüsameddin birinci ciltte, Amasya'da dört dârülhadisin bulunduğunu ve bunlardan birinin Osman Çelebi adını taşıdığını yazar. Bu medrese, kadılardan Hacı Osman Çelebi tarafından 933'te [1526-27] yaptırılmış, Pirinççi Mahallesi'nde Hacı Hamza Camii'nin hizasında yer almıştır. Medrese birkaç kez yanıp yeniden yapılmıştır. Müderrislerinin sıralamasında 1231'den sonra doğrudan 1253 gelir ve Dizdârzâde Hacı Osman Efendi anılmaz; oysa yedinci ciltteki madde onun babasının 1236'daki ölümüyle bu görevin boşaldığını söyler. Kitabın iki yeri bu bakımdan birbiriyle uyuşmamaktadır. Hüsameddin'in saydığı dört dârülhadisten biri, 15. yüzyılın sonlarında Hacısinanbeyzâde Abdullah Paşa'nın Sofular Mahallesi'nde yaptırdığı yapıdır; bugün yalnızca cami olarak kullanılan bu yapı, metindeki Osman Çelebi Dârülhadisi'nden ayrı bir kurumdur.
İsmail Efendi'nin kendisine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 328–328. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, Kağnı Mescidi bahsi (s. 138-139) ve "Dârü'l-Hadîs Medresesi" (s. 289).
Diğer kaynaklar
- "Şehir Kethüdası", TDV İslâm Ansiklopedisi, 38. cilt.