Vâsi Çelebizâde es-Seyyid Habîb bin es-Seyyid Abdullah bin es-Seyyid el-Hâc Ahmed Efendi’nin oğludur. Ulemâdan tahsîl-i ulûm edib bir müddet ders-i âm oldu. Bu esnâda Hacılar Meydanı’ndaki câmi-i şerîf hatîbi, ba’dehû Acem Ali Mahallesi’nde kâin mekteb-i sıbyân muallimi olduğu halde 1267 senesi zilka’desinde vefât etdi.
Âlim, sâlih, afîf bir muallim idi. Mekteb-i mezkûru kendi marifetiyle ba’zı a’yân-ı memleket müceddeden imâr eylediğinden Balcı Mektebi diye meşhûr olmuşdu. Muharrir-i fakîr, bu mektebde hocamız Hacı Hâfız Halîl Efendi’nin himmet ve gayreti sâyesinde hıfz-ı Kur’ân etdim.
Günümüz Türkçesiyle
Seyyid Hacı Ahmed Efendi oğlu Seyyid Abdullah oğlu Vâsi Çelebizâde Seyyid Habîb'in oğludur. Âlimlerden ilim öğrenip bir süre ders-i âm oldu. Bu sırada Hacılar Meydanı'ndaki caminin hatibi, sonra Acem Ali Mahallesi'ndeki çocuk okulunun (sıbyan mektebi) öğretmeni iken 1267 yılı zilkadesinde [1851] öldü.
Âlim, iyi huylu, iffetli bir öğretmendi. Adı geçen mektebi kendi aracılığıyla bazı memleket ileri gelenleri yeniden onarttığından Balcı Mektebi diye ünlenmişti. Bu fakir yazar, bu mektepte hocamız Hacı Hâfız Halîl Efendi'nin ilgisi ve gayreti sayesinde Kur'an'ı ezberledim.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mekteb-i sıbyân: çocuklara okuma yazma ve Kur'an öğreten mahalle okulu
- muallim: öğretmen
- hatîb: cuma ve bayram hutbesini okuyan görevli
- afîf: iffetli, ahlâkı temiz
- sâlih: dindar, iyi kimse
- müceddeden imâr: yeniden onarma, bayındır hâle getirme
- hıfz-ı Kur'ân: Kur'an'ı ezberleme
- muharrir-i fakîr: bu fakir yazar; Hüsameddin kendisini kastediyor
Balcı Mektebi
Hüsameddin birinci ciltte Acem Ali Mektebi'ni ayrıca tanıtır. Mektep, Acem Ali Mahallesi'nde, çeşmenin yakınında ve batı tarafında, mahalleye adını veren Hacı Acem Ali Ağa tarafından 873'te [1468-69] yaptırılmış, vakfı da aynı kişi düzenlemiştir. Hüsameddin'e göre bu mektepte 1258'e kadar "Balcı Hoca" lakabıyla ünlü Seyyid İsmail Efendi öğretmenlik yapmış, mektep de bu yüzden "Balcı Mektebi" diye anılır olmuştur. Kendi hocası Hacı Hâfız Halîl Efendi'ye de aynı mektepte öğretmen olduğu için "Balcı Hoca" denmiştir.
Burada bir ayrım görülür. Birinci ciltte İsmail Efendi'nin 1258'e kadar öğretmenlik yaptığı yazılıdır; yedinci ciltteki madde ise onun bu görevde iken 1267'de öldüğünü söyler. İki bilgi arasındaki dokuz yıllık fark Hüsameddin'in metinlerinde açıklanmamıştır. Bir olasılık, 1258'de bu mekteple ilişkisinin kesilmesidir; ancak maddede böyle bir şey yazmadığından bu yalnızca bir çıkarımdır.
Hüsameddin'in Kendi Okulu
Hüsameddin, aynı mektepte okuduğunu kendi hâl tercümesinde de yazar. Birinci ciltteki anlatıya göre 1286 recebinin son cuma günü [Ekim 1869] Çeribaşı Mahallesi'nde caminin batısına bitişik evde doğmuştur. 1296'da [1878-79] önce Balcı Mektebi'ne gidip orada Kur'an'ı ezberlemiş, 1300'de rüşdiyeye geçmiştir. Acem Ali Mahallesi'nin batısı Çeribaşı Mahallesi ile sınırdaştır; Hüsameddin'in evi ile mektep arasındaki yakınlık bu bilgiden anlaşılır. Biyografi kaynakları da onun ilköğrenimini oturduğu mahalledeki Balcı Mektebi'nde yaptığını, hâfız olduğunu ve 1887'de rüşdiyeyi bitirdiğini yazar. Hüsameddin'in Hacı Hâfız Halîl Efendi'yi hoca olarak anması, kendi hıfzının bu mektepte tamamlandığını gösterir.
Amasya Üniversitesi'nin 2024'te düzenlediği sempozyumun bildiri özetlerinden birine göre Hüsameddin, dâru'l-kurrâ ve sıbyan mekteplerinin çalışması sonucu Amasya halkının erkeklerinin üçte birinin hâfız olduğunu yazar. Balcı Mektebi bu geleneğin içinde, mahalle mektebi olarak hıfz öğretmiş bir kurumdur.
Hacılar Meydanı'ndaki caminin hatibi olma bilgisine ve Seyyid İsmail Efendi'nin ailesine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin birinci ciltte Hacılar Meydanı'nı, ırmağın güney yakasında, Hicaz'a giden ve dönen hacılar için dua edilen büyük bir meydan olarak anlatır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 327–328. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, "Acem Ali Mektebi" (s. 264), "Acem Ali Mahallesi" (s. 154), hâl tercümesi bölümü (s. 334-335) ve Hacılar Meydanı bahsi.
Akademik çalışmalar
- Uluslararası Amasya Sosyal Bilimler Araştırmaları Sempozyumu-I (16-18 Mayıs 2024), Program Kitapçığı ve Özetler, Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024, "Abdîzâde'nin Gözünden Amasya'da Kırâat Faaliyetleri" bildirisinin özeti.
Diğer kaynaklar
- "Hüseyin Hüsâmeddin Yasar", Biyografya.