Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 299 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Havzalıdır. Emîr-i meşhûr Celâleddîn Şâh Melik bin Mehmed bin Kunduz Bey’in oğludur. Buna Kunduzoğlu da denmişdir. Emîr Kemaleddîn İsmâil Bey olup pederinin Amasya ve havâlisini istilâsı zamanında Canik emîri ve sevâhil kumandânı oldu. Kendisine Emîrü’s-sevâhil dendi.
679 senesi evâilinde pederinin Amasya‘da mahsûren vefât etdiği esnâda Emîr Seyfeddîn Torumtay ile muhârebeler etdi. Bir müddet Canik, Havza ve havâlîsini elinde tutabildi. 682’de Emîr Boğa’nın elinde maktûlen [117] vefât etdi.
Havzalı'dır. Ünlü emir Celâleddîn Şâh Melik bin Mehmed bin Kunduz Bey'in oğludur. Ona Kunduzoğlu da denmiştir. Adı Emîr Kemâleddîn İsmâil Bey'dir. Babasının Amasya'yı ve çevresini ele geçirdiği sırada Canik emiri ve kıyı komutanı oldu. Kendisine Emîrü's-sevâhil (kıyıların emiri) denildi.
679 yılı başlarında [1280] babası Amasya'da kuşatma altında öldüğü sırada Emîr Seyfeddîn Torumtay ile savaşlar yaptı. Bir süre Canik'i, Havza'yı ve çevresini elinde tutabildi. 682'de [1283-84] Emîr Boğa'nın elinde öldürülerek can verdi.
Metinde İsmâil Bey'in karşısında gösterilen Emîr Seyfeddîn Torumtay, Amasya'da Selçuklu hizmetinde vali olarak bulunmuş bir komutandır. Amasya'daki Gökmedrese Camii'ni yaptıran kişi odur; yapı hem cami hem medrese olarak kullanılmış, bitişiğindeki türbe mor firuze çini ve sırlı tuğlalarla süslü olduğu için "Gök" adı verilmiştir. Torumtay'ın düzenlettiği vakfiye 665 (1266-67) tarihlidir, yani yapı en geç bu yıl tamamlanmıştır. Camiye yakın, kendi yaptırdığı ve 677 (1278-79) tarihli türbede yatar. Hüsameddin'in anlattığı çatışmalar 679 (1280) dolaylarına rastladığı için Torumtay'ın bu sırada hayatta ve görevde olduğu anlaşılır; ancak bu çıkarım metne dayanır, Torumtay'ın ölüm tarihini veren bir kaynağa rastlanmadı.
Kunduzoğlu'nun yaşadığı dönemde Anadolu Selçuklu Devleti, 1243'teki Kösedağ yenilgisinden sonra Moğol egemenliğine girmişti. O sıralarda Amasya'da bulunan vezir Mühezzebüddin Ali, şehrin kadısıyla birlikte Moğol komutanı Baycu Noyan'ın ordugâhına giderek yılda 360.000 dirhem, 10.000 koyun, 1000 sığır ve deve verilmesi şartıyla bir barış yapmıştır. Merkezî otoritenin zayıfladığı bu yıllarda bölge beylerinin kendi başlarına hareket etmesi şaşırtıcı değildir; ancak Kunduzoğlu ve oğlunun hangi siyasi çizgide bulunduğuna dair kaynak bulunamadığı için Hüsameddin'in anlatımı doğrulanamamıştır.
Canik, bugünkü Samsun çevresine verilen addır ve Osmanlı döneminde Rum eyaletinin sancaklarından biriydi. Havza ise Samsun'un iç kesiminde, il merkezinin yaklaşık 84 kilometre güneybatısında bir ilçedir. Selçuklu ve beylikler dönemi için Havza'nın idari durumuna dair kaynakların sınırlı olduğu belirtilir. Osmanlı döneminde Canik sancağına bağlı bir yerleşme olarak kaydedilmiş, on dokuzuncu yüzyıl sonlarında ise Amasya sancağının sekiz kazasından biri sayılmıştır. Amasya Kalesi'nin, Samsun-Tokat yolunu denetleyen bir konumda olduğu da kaynaklarda belirtilir; Hüsameddin'in "Canik, Havza ve havâlîsi" diye saydığı yer, Amasya'dan Karadeniz'e uzanan bu hat üzerindedir.
Havza'da on beşinci yüzyıl başına tarihlenen Yörgüç Paşazâde Mustafa Bey Camii bulunur. Tersakan Çayı üzerindeki taş kemerli Kurt Köprü'nün ise Selçuklu ya da beylikler dönemine ait olabileceği düşünülür. Bu yapılar, Hüsameddin'in anlattığı olaylardan sonraki ya da onlarla yakın dönemin izleridir; Kunduzoğlu İsmâil Bey'le doğrudan bir bağları kurulamaz, ancak bölgenin o çağlardaki yerleşik hayatını gösterir.
Kunduz Bey'e, Celâleddîn Şâh Melik'in Amasya'yı ele geçirmesine, Kunduzoğlu İsmâil Bey'e ve onu öldüren Emîr Boğa'ya dair yapılan aramalarda bilgiye rastlanmadı. Metindeki tarihler ve olaylar Hüsameddin'in kaydına dayanır.
Birincil kaynaklar
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar