AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

İsmâil Paşa-Bîçârbeyzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 301 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. A’yân-ı ümerâdan el-Hâc Bîçâr Bey bin Esen Bey’in mahdûmudur. Birâderi Hamza Bey’in sâye-i ikbâlinde kibâr-ı züamâdan iken ümerâ silkine girdi. Ba’dehû Beylerbeyi olup Tokat, Samsun, Sivas gibi bilâd-ı mühimme muhâfızı oldu. 847’de Varna harbinde vefât etdi. Kibâr-ı ümerâdan idi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Ünlü emirlerden el-Hâc Bîçâr Bey bin Esen Bey'in oğludur. Kardeşi Hamza Bey'in himayesinde büyük zeamet sahiplerinden iken emirler zümresine girdi. Sonra beylerbeyi olup Tokat, Samsun, Sivas gibi önemli yerlerin koruyucusu oldu. 847'de [1443-44] Varna savaşında vefat etti. Büyük emirlerdendi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • a'yân-ı ümerâ: emirlerin ileri gelenleri
  • mahdûm: oğul
  • kibâr-ı züamâ: büyük zeamet sahipleri
  • ümerâ silki: emirler sınıfı
  • beylerbeyi: bir eyaletin başındaki üst düzey yönetici ve komutan
  • bilâd-ı mühimme: önemli şehirler ve bölgeler
  • muhâfız: koruyucu, savunmadan sorumlu kişi
  • Varna harbi: Osmanlıların Haçlı ordusunu yendiği 1444 savaşı

Zeamet Sahibinden Emirliğe

Hüsameddin'in "kibâr-ı züamâ" dediği sınıf, Osmanlı toprak düzeninde zeamet sahibi olanlardır. Zeamet, padişahın bir kişiye askerî hizmet karşılığında verdiği geliri 20.000 ile 100.000 akçe arasında olan toprak payıdır; geliri bundan düşük olana tımar, yüksek olana has denirdi. Zeamet sahibi, bu toprakların vergisini toplar, karşılığında savaşa atlı asker götürürdü. Metindeki "ümerâ silkine girdi" ifadesi, kişinin zeamet sahibi olmaktan çıkıp emirler sınıfına yükseldiğini anlatır. Bîçârbeyzâde İsmâil'in bu yükselişi kardeşi Hamza Bey'in himayesine bağlanır.

Hamza Bey ve Bîçâr Ailesi

Rum vilâyeti, yani Amasya, Tokat, Sivas, Çorum ve Osmancık çevresi, Şehzade Murad'ın Amasya'ya gönderildiği 1410'lu yıllarda bir şehzade idaresi altındaydı. Şehzade Murad'a lala olarak Yörgüç Paşa verilmişti; 1417-1421 arasında ise yeni atabeği olan Rum beylerbeyi Hamza Bey, Şehzade Murad ile birlikte Samsun'u İsfendiyaroğlu'ndan almıştır. Tâceddinoğulları beyliğini anlatan bir maddede ise Çelebi Mehmed'in "Biçeroğlu Hamza Bey"i göndererek Samsun'un o sırada Hristiyanların elindeki kesimini fethettirdiği yazılır. Hüsameddin'in kaydındaki "Bîçâr Bey bin Esen Bey" ile "Biçeroğlu" adı birbirine uymaktadır ve "birâderi Hamza Bey" ibaresi de bu Hamza Bey'e işaret ediyor olabilir. Kaynaklar bu iki kişiyi açıkça birleştirmez; bu bir ihtimaldir, kesin bilgi değildir. Aynı adı taşıyan bir başka Hamza Bey, Bayezid Paşa'nın kardeşi ve donanma komutanı olarak bilinir; Hüsameddin'in söz ettiği kişiyle karıştırılmamalıdır.

Varna Tarihi Üzerine

Hüsameddin, İsmâil Paşa'nın 847'de [1443-44] Varna savaşında öldüğünü yazar. Macar-Eflak ordusunun Tuna'yı geçerek Varna çevresine ulaşması ise 848 yılı cemâziyelâhirinde (Eylül 1444) gerçekleşmiştir; Varna savaşı bu tarihten sonra yapılmıştır. 847 yılının sonları (Ekim-Kasım 1443) ise Zlatitsa (İzlâdi) Geçidi'ndeki çarpışmalara denk gelir. Dolayısıyla Hüsameddin'in verdiği yıl ile Varna savaşı arasında bir yıllık fark görünür. Bu fark ya yılın yanlış verilmesinden ya da metindeki "Varna"nın 1443 seferlerini de kapsayacak biçimde kullanılmasından kaynaklanıyor olabilir. Kaynaklarda İsmâil Paşa'nın Varna'da öldüğünü doğrulayan bir kayıt bulunamamıştır. Aynı savaşta, Rum beylerbeyi Yörgüç Paşa'nın oğulları Hızır ve Mustafa beylerin şehit düştüğü bilinir; Rum vilâyeti beylerinin bu seferde yer aldığı anlaşılmaktadır.

Tokat, Samsun, Sivas

Metinde sayılan üç şehir, Rum vilâyetinin kuzey ve doğu kesimini oluşturur. Yörgüç Paşa'nın Rum beylerbeyiliği sırasında Canik bölgesinde Osmanlı idaresini kurmak için harekete geçtiği, Tâceddinoğulları'ndan Hasan Bey'i Bursa'ya gönderip Ordu ve Çarşamba çevresini 1427'de Osmanlı idaresine kattığı kaydedilir. Hüsameddin'in sıraladığı Tokat, Samsun ve Sivas, bu bölgenin başlıca merkezleridir.

Doğrulanamayanlar

Hacı Bîçâr Bey, Esen Bey ve İsmâil Paşa'ya dair başka kaynaklarda bilgi bulunamamıştır. Beylerbeyiliğin hangi eyalette ve hangi yıllarda yürütüldüğü, Varna'daki ölümü ve kardeşi Hamza Bey ile ilişkisi yalnızca Hüsameddin'in kaydına dayanır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 301. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.