Eslem Şâh Hâtun-Bayrâmzâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalı beylerden, Balıkesir beyi Süleyman Bey bin Bayram Bey'in kızıdır. Babası Balıkesir beyi olduğu sırada hayli mülk ve arazi sahibi olmuş, onları orada yaptırdığı hayır eserlerine 847'de [1443-44] vakfedip ardından ölmüştür. Bayezid Paşazâde İsa Bey'in eşi olduğu sanılır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• ümerâ: beyler, emirler
• kerîme: kız evlat
• emlâk ve âkâr: mülkler ve taşınmaz mallar
• hayrât: halkın yararına yapılan eserler
• vakfetmek: bir malı kalıcı olarak hayır amacına ayırmak
• ba'dehu: ondan sonra
• zevc: eş, koca
• zann olunur: sanılır, tahmin edilir

Balıkesir Beyi ve Karesi Sancağı

Maddede babası "Balıkesir beyi" diye anılan Süleyman Bey, o dönemde Karesi sancağının merkezi olan Balıkesir'in sancak beyidir. Balıkesir, Yıldırım Bayezid'in ölümünden sonra kardeşler arasındaki mücadelede bir süre İsa Çelebi'nin elinde kalmış, sonra Çelebi Mehmed şehri alarak Karesi sancağının merkezi yapmıştır. Karesi sancağı yüzyıllar boyunca Anadolu eyaletine bağlı kalmış, sınırları kabaca bugünkü Balıkesir ilinin sınırlarına denk gelmiştir. Bir sancak beyinin orada geniş mülk edinip hayır eserleri yaptırması ve bunlara vakıf bağlaması, o dönemin yönetici sınıfı için olağan bir uygulamadır. Süleyman Bey'in bu eserleri ve vakfiyesi üzerine okuduğumuz kaynaklarda bilgi bulunmamaktadır.

Süleyman Bey'in Balıkesir'i

Vakıf tarihi olan 847 (1443-44), Balıkesir'in küçük bir şehir olduğu bir döneme rastlar. 1530 tarihli sayıma göre şehirde yirmi bir Müslüman ve bir Yahudi mahallesi bulunuyor, nüfusu dört bin beş yüz ile beş bin arasında tahmin ediliyordu. Şehrin bilinen en eski yapısı Yıldırım Bayezid'in yaptırdığı Yıldırım Camii'dir; Tahtalı Camii 1452'ye, Zağanos Mehmed Paşa Camii 1460'a tarihlenir. Bu hâlde Süleyman Bey'in yaptırdığı hayır eserlerinin bu yapılarla yaklaşık aynı dönemde yükselen bir şehrin imarına katkı sağlamış olması mümkündür; ancak eserlerin adı kaynaklarda geçmediği için bu bir tahmindir.

Bayezid Paşazâde İsa Bey

"Bayezid Paşazâde", Bayezid Paşa'nın oğlu demektir; metin hangi Bayezid Paşa'yı kastettiğini söylemez. Amasya'da doğan ve 1413'ten 1421'e kadar sadrazamlık yapan Bayezid Paşa akla gelen ilk addır, ancak bu bir tahmindir. Bu paşa Çelebi Mehmed'in Amasya sancak beyliği sırasında yanında yer almış, Fetret Devri'nde de ona bağlı kalmıştır; Amasya'da yaptırdığı cami, imaret ve medresenin 820 (1418), 821 (1418) ve 823 (1420) tarihli vakfiyeleri vardır. 1421'de Düzmece Mustafa'ya karşı gönderildiği seferde öldürülmüştür. İsa Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Yıldırım Bayezid'in oğlu İsa Çelebi ile karıştırılmamalıdır; o şehzade Ankara Savaşı'ndan sonraki karışıklıkta bir süre Balıkesir ve Bursa'da hüküm sürmüş, sonra Çelebi Mehmed'le yaptığı mücadelede bu şehirleri kaybetmiştir.

Zaman ve Mekân Bağlantısı

Metindeki vakıf tarihi 847 (1443-44), Bayezid Paşa'nın ölümünden yaklaşık yirmi iki yıl sonrasına rastlar. Hüsameddin'in "zann olunur" ifadesi, evliliğin kesin bir belgeye dayanmadığını gösterir. Amasya'da Bayezid Paşa adını taşıyan bir mahalle vardır; 1495'te Ayas Ağa vakfı için yapılan Kumacık Hamamı bu mahallededir. Mahallenin bu hanımla bir ilgisi bulunduğuna dair bilgi yoktur.

Doğrulanamayanlar

Eslem Şâh Hâtun (Bayrâmzâde), babası Süleyman Bey ve dedesi Bayram Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Metindeki bilgiler Hüsameddin'in kaydına dayanır.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 298. amasya.bel.tr
• "Amasya Kumacık Hamamının İlk İnşasındaki Planına Dair Bir Değerlendirme", Vakıflar Dergisi, https://dx.doi.org/10.16971/vakiflar.687583