Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 300 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Amasyalıdır. Gümüşlüoğlu demekle meşhûr olup müstevfî-i meşhûr Hâce Emîneddîn Yunus bin Abdullah el-Gümüşî mahdûmudur. Amasya‘da pederinin sâye-i ikbâlinde teayyün edib bir müddet Karahisâr-ı şarkî emîri, ba’dehû müstevfî ya’nî defterdâr oldu.
Babazâde Emîr Ziyaeddîn Mes’ûd Çelebi ile münâvebeten 700 tarihine kadar Anadolu Defterdârı ve bir müddet de Canik emîri olup 703’de vefât etdi. Mahdûmları Taceddîn Mahmûd, Burhâneddîn Ahmed, Emîneddîn Yunus Çelebilerdir. [118]
Amasyalıdır. Gümüşlüoğlu adıyla ünlüdür; tanınmış müstevfî (mâliye divanının başkanı) Hâce Emîneddîn Yunus bin Abdullah el-Gümüşî'nin oğludur. Amasya'da babasının himayesinde sivrilerek bir süre Karahisâr-ı Şarkî (Şebinkarahisar) emiri, sonra müstevfî, yani defterdar oldu.
Babazâde Emîr Ziyaeddîn Mes'ûd Çelebi ile sırayla görev yaparak 700 [1300-01] yılına kadar Anadolu Defterdarı, bir süre de Canik emiri oldu ve 703'te [1303-04] vefat etti. Oğulları Taceddîn Mahmûd, Burhâneddîn Ahmed ve Emîneddîn Yunus Çelebi'dir.
Hüsameddin metinde müstevfîyi "ya'nî defterdâr" diye açıklar. Müstevfî, İslâm devletlerinde malî işlerle ilgili divanın başkanına verilen addır. Büyük Selçuklu devletinde bu divan, vezirden hemen sonra gelen önemli bir makamdı; bazı müstevfîler bu görevden vezirliğe yükselmiştir. Vilâyetlerdeki vergi ve tahsil memurları müstevfîye bağlıydı, kendisinin de yokluğunda yerine bakan bir nâibi bulunurdu. Anadolu Selçuklularında müstevfî, arazi ve iktâ defterleri dışındaki bütün malî işlere bakardı. Tarihçi İbn Bîbî, müstevfî Mecdüddin Erzincânî'den "emîr-i celîl müstevfî" diye söz eder; bu ifade makamın Anadolu'daki itibarını gösterir.
Müstevfîlerin tayininde kullanılan menşurlarda, kişinin bütün Selçuk ülkesinin gelirini toplaması, liyakatli âmiller görevlendirmesi, vergileri iyi koruması ve vergi alırken adaletten ayrılmaması gibi öğütler yer alırdı. Hesap işlerinde siyâkat denen özel yazı ve rakam sistemi kullanılır, bu yazıyı iyi bilmek şarttı. İlhanlılarda ise malî işlere bakan görevliye önceleri "defterdâr-i memâlik" denirken Gazan Han'dan kısa bir süre önce yerine müstevfî sözü yerleşmiştir. Hüsameddin'in iki sözcüğü yan yana koyması, eski ile yeni adlandırmanın birbirine karıştığı bu geçiş dönemini yansıtmış olabilir; ancak bu bir çıkarımdır, metin bunu söylemez.
Hüsameddin'in verdiği 700 ve 703 tarihleri, 1300 dolaylarına, yani Anadolu Selçuklu devletinin Moğol egemenliği altında zayıfladığı yıllara denk gelir. Amasya, 1243 Kösedağ Savaşı'ndan sonra Moğol valileri tarafından yönetilmeye başlamış, ardından Sivas'ta hüküm süren Eretna'nın ve halefleri idaresine girmiştir. Bu parçalı siyasî ortamda mâlî görevlerin yerel ailelerin elinde toplanması olağandı; Gümüşlüoğlu ailesinin Amasya'daki ağırlığı da bu çerçevede düşünülebilir.
Hüsameddin'in eserinin üçüncü cildine dayandırılan bir kayda göre, Amasya emiri Hacı Şadgeldi Paşa döneminde (1359-1381) "Gümüşlüoğlu Hacı Sinaneddin Yusuf" defterdarlık yapmıştır. Bu kayıt, adı geçen ailenin bir süre daha Amasya maliyesiyle ilişkili kaldığını düşündürür. Ayrıca Amasya'da 1326 tarihli Gümüşlü Camii bugün ayaktadır; Halvetî şeyhi ve müftü Gümüşlüzâde Abdurrahman Çelebi de (ö. 1497-98) aynı addan türeyen bir aile adıyla anılır. Bu adların Emîneddîn Yunus'un ailesiyle bağlantısı, elimizdeki kaynaklarda açıkça kurulmamıştır; yalnızca ad benzerliği olarak not edilir.
Hâce Emîneddîn Yunus el-Gümüşî, oğlu İsmâil Bey ve Babazâde Ziyaeddîn Mes'ûd Çelebi hakkında yapılan aramalarda doğrudan bilgiye rastlanmadı. Karahisâr-ı Şarkî emirliği, Anadolu Defterdarlığı ve Canik emirliği ile ilgili tarihler yalnızca Hüsameddin'in kaydına dayanır; başka bir kaynakta doğrulanamamıştır.