İsmâil Bey-Sunkuroğlu

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Amasya Kalesi dizdarı olup 702'de [1302-03] vefat eden Emîr Seyfeddîn Sunkur Bey'in oğludur. O da kale dizdarı, Amasya'nın koruyucusu olup Emîr Kemâleddîn İsmâil diye anılmıştır. Amasya Valisi Şâdi Bey zamanında vefat etti. Oğlu Yunus Bey ile kardeşi Emîr Şâhabeddîn Ahmed Bey tanınmış kişilerdir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• dizdâr: kale komutanı, kalenin muhafız âmiri
• muhâfız: koruyucu, savunmayla görevli kişi
• mahdûm: oğul
• vâlî: bir şehrin ya da bölgenin yöneticisi
• birâder: kardeş
• meşhûr: ünlü, tanınmış

Amasya Kalesi ve Dizdar

Amasya'nın yüksek bir kayalık üzerindeki kalesini kimin yaptırdığı kesin olarak bilinmez. Selçuklular zamanında etkin bir rol oynayan kale, Samsun ile Tokat arasındaki yolu denetliyordu ve Osmanlı döneminde de önemini korudu. On altıncı yüzyıl başında kalede bir dizdar, bir kethüdâ ve elli yedi nefer muhafız bulunuyordu; kalenin iç kısmında kerpiç evler vardı ve kale hizmetlileri burada otururdu. Her gün sabah ve akşam kaleden şehre doğru borazan ve davul çalınırdı. Evliya Çelebi, Celâlî eşkıyasının saldırısı sırasında şehrin zenginlerinin kıymetli eşyalarını burada sakladığını anlatır. Kale, on sekizinci yüzyıldan itibaren önemini yitirip harap olmaya başlamıştır. Hüsameddin'in "dizdâr" dediği görev, bu muhafız kadrosunun başındaki komutanlıktır.

Şâdi Bey Kimdir

Metin, İsmâil Bey'in "Amasya Vâlisi Şâdi Bey'in zamanında" öldüğünü söyler, ama bu kişinin tam adını ve tarihini vermez. Amasya'da bu ada en yakın yönetici, 1359'dan 1381'e kadar şehri yöneten Emîr Hacı Şadgeldi Paşa'dır. Kutlu Şah'ın oğlu olan Şadgeldi, Amasya'da yetişmiş, Cemâleddin Aksarayî ile aynı hocadan ders almıştır. Eretna devletinin zayıfladığı yıllarda Amasya'da bağımsıza yakın biçimde hüküm sürmüş, şehre çeşme, köprü, cami ve medreseler yaptırmış, fıkha dair bir eserle de anılmıştır. 1381'de Kadı Burhâneddin ile yaptığı savaşta yenilip öldürülmüştür. Sunkur Bey'in 1302-03'te ölmesi ve oğlunun Şadgeldi zamanında vefat ettiği kaydı birlikte düşünülürse, İsmâil Bey'in on dördüncü yüzyılın ikinci yarısında yaşamış olması mümkündür; ancak "Şâdi Bey"in Şadgeldi olduğu kaynaklarda doğrulanmış bir bilgi değil, bir çıkarımdır.

Dikkat çeken bir başka ad, kardeş olarak anılan Emîr Şâhabeddîn Ahmed Bey'dir. Şadgeldi'nin ağabeyi Şehâbeddîn Ahmed Şah da iki kez Amasya emirliği yapmıştır. İki adın benzerliği dikkat çekicidir, fakat Hüsameddin'in kaydında Ahmed Bey, Sunkur Bey'in oğlu olarak verilir; bu iki kişinin aynı olduğunu gösteren bir belge bulunamamıştır.

Amasya'da Yönetimin Yeri

Hüsameddin'in anlattığı kale görevlileri, Amasya'nın çok el değiştiren yönetim tarihinin içinde anlam kazanır. Şehir 1243 Kösedağ Savaşı'ndan sonra Moğol valilerince yönetilmiş, ardından Eretna ve halefleri idaresinde kalmış, sonra Hacı Şadgeldi'nin eline geçmiştir. Osmanlılar Amasya'yı 1398'de ele geçirmiştir. Her dönemde kalenin dizdarı, şehrin güvenliğini sağlayan yerli bir ailenin ya da merkezden atanan bir komutanın elindeydi; Hüsameddin'in kaydı babadan oğula geçen bir dizdarlığa işaret eder.

Doğrulanamayanlar

Emîr Seyfeddîn Sunkur Bey, oğlu Emîr Kemâleddîn İsmâil, torunu Yunus Bey ve kardeşi Şâhabeddîn Ahmed Bey hakkında yapılan aramalarda başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Dizdarlık, vefat tarihleri ve aile ilişkileri yalnızca Hüsameddin'in kaydına dayanır.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 300. amasya.bel.tr
• Mehterhan Furkani, "Siyasî ve İlmî Bir Kişilik: Amasya Emiri Hacı Şadgeldi Paşa ve ed-Dürerü'l-mensûretü fi'l-furû' Adlı Eserin Kendisine Nispeti", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı I, Amasya 2017, https://isamveri.org/pdfdrg/G00226/2017/2017_FURKANIM.pdf