Esma Hanım-Güllü Hanım

Günümüz Türkçesiyle

Amasya Sancağı beyi iken 1045 yılı başlarında [1635] ölen Derviş Bey bin Pîr Hüseyin Bey bin Derviş Mehmed Çelebi'nin kızı ve Beylerbeyi Hüseyin Paşa'nın eşidir. Ona Güllü Hanım Sultan da denirdi. Amasya'nın Bâğ-ı Helkis Mahallesi'nde bir çeşme yaptırdı, mescidin imamına maaş ve ev tahsis etti ve 1061'de [1651] öldü.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• evâil: bir yılın ya da dönemin başı
• kerîme: kız evlat
• halîle: eş, hanım
• Beylerbeyi: eyalet valisi
• vazîfe: görev karşılığı verilen düzenli ödenek, maaş
• hâne tahsis etmek: bir ev ayırmak
• mescid imâmı: küçük caminin ibadeti yöneten görevlisi

Amasya Sancağı ve Sancak Beyleri

Amasya, Osmanlı idaresine girdiğinde aynı adla bir sancağın merkezi oldu. Sancak, Rum eyaletinin önemli birimlerinden biriydi ve ilk yıllarda eyaletin merkezi durumundaydı. On beşinci yüzyıldan on altıncı yüzyıl ortalarına dek şehir, şehzadelerin yönetim deneyimi kazanmak için gönderildiği başlıca merkezlerdendi. Şehzade Mustafa'nın öldürülmesinden sonra bu özelliğini yitirdi ve onun yerine Manisa tek şehzade sancağı oldu. Bundan sonra Amasya merkezden atanan sancak beyleri tarafından yönetildi. Derviş Bey de bu sancak beylerinden biridir. 1635 başında ölmesi, Amasya sancağının artık şehzade sancağı olmadığı bir döneme rastlar.

Sancağın kaza sayısı zamanla büyümüştür. On altıncı yüzyıl başında Amasya merkez, Lâdik ve Merzifon kazalarından oluşan sancak, 1576-77'de yedi kazaya, on yedinci yüzyıl ortalarında Evliya Çelebi'ye göre dokuz kazaya, 1665 tarihli belgelerde on bire ulaşmıştır. Hüseyin Hüsâmeddin'in bu maddedeki "Amasya Sancağı beyi" ifadesi bu geniş idari birimi anlatır.

Rum eyaletinin merkezi, 1520'ye kadar Amasya ile Tokat arasında değişmiş, 1520 tahririyle Sivas eyalet merkezi olarak kaydedilmiştir. Hüsameddin'in metindeki "Beylerbeyi" unvanı bu eyalet düzenine, yani Rum eyaleti beylerbeyine ya da başka bir eyaletin beylerbeyine işaret edebilir; metin hangisi olduğunu söylemez.

Bâğ-ı Helkis Mahallesi ve Çeşme

Amasya, on altıncı yüzyıl başında elli beş mahalleye sahipti ve bu sayı yüzyıl sonunda da elli beş olarak korunuyordu. Bâğ-ı Helkis Mahallesi'nin bugünkü adını ve Güllü Hanım'ın yaptırdığı çeşmenin ayakta olup olmadığını okuduğumuz kaynaklardan tespit edemedik. Amasya il merkezindeki su yapıları üzerine yapılmış bir çalışma, şehirde Osmanlı dönemine ait yirmi üç çeşmenin kataloğa alındığını, bunlardan çoğunun on dördüncü ile on dokuzuncu yüzyıllar arasında yapıldığını ve sağlam durumda kullanılabildiğini bildirir. Bu çeşmeler arasında Güllü Hanım'a ait olanın bulunup bulunmadığı kaynaktan anlaşılmamaktadır.

Aile ve Çevresi

Maddede üç kuşaklık bir bey ailesi sayılmaktadır: Derviş Mehmed Çelebi, oğlu Pîr Hüseyin Bey ve onun oğlu Derviş Bey. Aynı ciltte Esmâ Hân Sultan maddesinde de "Amasyalı ümerâdan Pîr Hüseyin Bey" adı geçer; iki kişinin aynı olması mümkündür, ama metin bunu belirtmez. Beylerbeyi Hüseyin Paşa'nın kimliği, yapılan aramalarda belirlenemedi; bu adı taşıyan başka paşalarla karıştırmamak için bir bağ kurulmamıştır.

Doğrulanamayanlar

Derviş Bey, Pîr Hüseyin Bey ve Derviş Mehmed Çelebi'ye, Beylerbeyi Hüseyin Paşa'ya ve Güllü Hanım'ın kendisine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Çeşmenin ve mescidin bugünkü durumu da belirlenemedi. Metindeki bilgiler Hüsameddin'in kaydına dayanır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 298. amasya.bel.tr

Kitaplar

• Buse Koçak, Amasya Merkezde Su Mimarisi, 2024, https://acikerisim.omu.edu.tr/entities/publication/bf9ae169-80e8-49ed-9c44-9b078edfdc78

Diğer kaynaklar

• "Rum Eyaleti", TDV İslâm Ansiklopedisi