İsrâfil Efendi-Şeyh

Günümüz Türkçesiyle

Amasya'da ilim öğrenip bazı şeyhlere bağlanarak Halvetî şeyhlerinden oldu. 1099'da [1687-88] Gümüşlüzâde Tekkesi şeyhi, 1109'da [1697-98] Helkıs Köprüsü başındaki Garibler Camii imamı oldu. 1126'da [1714-15] vefat etti. Âlim şeyhlerden, Kur'an hâfızı, Allah'tan sakınan bir imamdı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• tahsîl-i ilim: ilim öğrenme
• meşâyih: şeyhler
• inâbe: bir şeyhe yönelip bağlanma
• ulemâ-yı meşâyih: şeyhlik yapan âlimler
• hâfız-ı Kur'ân: Kur'an'ı baştan sona ezbere bilen
• müttakî: Allah'tan sakınan, günahtan kaçınan
• tekke: tarikat mensuplarının toplandığı, zikir ve sohbet yapılan, dervişlerin kaldığı yapı

Gümüşlüzâde Tekkesi Hangi Yapıdır

Maddede adı geçen tekke, Amasya'nın Pîrler semtinde bugün Yâkub Paşa Tekkesi diye bilinen yapıdır; halk arasında Çilehâne Tekkesi adıyla da anılır. Ankara Beylerbeyi Pazarlıoğlu Yâkub Paşa 815'te (1412) tekkeyi kurmuş, vakfiyesi Zilkade 815'te (Şubat 1413) Amasya Kadısı Sarı Kadı lakaplı Mevlânâ Rükneddin Mahmud tarafından tescil edilmiştir. Yâkub Paşa, Halvetiyye tarikatına bağlı bu tekkeyi Müftü Şeyh Gümüşlüzâde Abdurrahman Çelebi (ö. 903/1497-98) için yaptırıp vakfetmiştir. Dolayısıyla tekkenin ikinci adı, ilk şeyhi olan Gümüşlüzâde Abdurrahman Çelebi'den gelir. Hüsameddin de tekkenin Yâkub Paşa Konağı'nın içinde bulunduğunu söyler.

Şeyhlik Silsilesi ve Metindeki Şeyh

Tekkenin meşihatı Gümüşlüzâde'den sonra halk arasında "silsiletü'z-zeheb" (altın silsile) denen zatlara geçmiştir: Abdurrahman Çelebi'nin damadı Pîr Abdurrahman Çelebi'den başlayıp Şemseddin Mehmed Buhârî, oğlu Celâleddin Abdurrahman Çelebi, Saraçlar Pîri Sun'ullah Halvetî ve başkaları sırayla şeyhlik yapmıştır. Daha sonraki dönemde ise Şeyh Mehmed Efendi (ö. 1099/1688), Seyyid İbrâhim Efendi, oğlu Seyyid Mehmed Efendi, Hâfız Seyyid Mahmud Efendi ve Hâfız Seyyid Abdullah Efendi (ö. 1214/1800) anılır.

Bu listede İsrâfil Efendi'nin adı geçmez. Hüsameddin'in 1099'da [1687-88] İsrâfil Efendi'yi tekke şeyhi yapması, şeyhler listesindeki "Şeyh Mehmed Efendi (ö. 1099)" kaydıyla aynı yıla denk gelir. Bu, İsrâfil Efendi'nin o yıl Mehmed Efendi'nin yerine geçmiş ya da onunla birlikte anılmış olabileceğini düşündürür; fakat bu bir çıkarımdır ve kaynaklarda doğrulanamadı.

Tekkenin Medreseye Dönüşen Kısmı

1031'de (1622) Vâiz Şeyh Hüsâmeddin Efendi ile Şeyh Abdi Efendi arasında meşihat konusunda anlaşmazlık çıkınca, mescidle ona bağlı halvethâne birimlerinde bir medrese kurulmuş, müderrisliği Abdi Efendi'ye verilmiştir. Kuzeydoğu köşedeki oda ile tevhidhânede tekke işlevi sürdürülmüş, meşihat Hüsâmeddin Efendi'ye bırakılmıştır. Yani İsrâfil Efendi'nin şeyhliğinden altmış yıl kadar önce yapı hem medrese hem tekke olarak kullanılıyordu.

Yapı Bugün

Yâkub Paşa Tekkesi depremlerde zarar görmüş, 1939'daki Erzincan depreminde hasar gören yapı 1967'de onarılmıştır. Erken Osmanlı döneminden özgün biçimiyle günümüze ulaşan nadir tarikat yapılarındandır. Beşik tonozlu bir koridorun çevresinde mescid, on iki tonozlu ve ocaklı birim (altısı halvethâne, altısı derviş hücresi), tevhidhâne, şeyh odası ve türbe sıralanır. Türbenin dövme demir kapısı iki imza taşır ve erken Osmanlı maden sanatının seçkin örneklerinden sayılır. Bu yapının planı, daha sonraki Halvetî tekkelerinde sürdürülmemiştir.

Garibler Camii ve Helkıs Köprüsü

Metne göre İsrâfil Efendi 1109'da (1697-98) Helkıs Köprüsü başındaki Garibler Camii'nin imamı olmuştur. Yapılan aramalarda bu caminin tarihine, yerine ve bugün ayakta olup olmadığına dair başka kaynakta bilgiye rastlanmadı; Helkıs Köprüsü için de aynı durum geçerlidir.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 289–289. amasya.bel.tr