Bosnalıdır. “Memi Çelebioğlu” demekle meşhûrdur. 1054 senesi saferinin on üçüncü günü Amasya sancağı beyi olup kendisi harbe me’mûr olduğundan kethüdâyeri Gazanfer Ağa Amasya mütesellimi oldu.
Saferin on sekizinde Hoca Ahmed Paşa yine evkâf-ı Sultâniyye mütevellisi olup geldi. Bu esnada Amasya a‘yânından Hacı Paşazâde Hüseyin Bey Divriği sancağı beyi olup gitmişdi.
Rebîülevvelde Kara Mustafa Paşa müntesiblerinden Mısır Vâlisi Maksut Paşa azl u katl olunup yerine Nişancı Amasyalı Vezîr Eyüb Paşa da dîvân efendisi ve Mısır muhassılı olarak Mısır’a gönderildi.
Rebîülâhirde kibâr-ı ulemâdan Gümüşlü Câmii kürsü şeyhi ve Fatımiye Müderrisi Zileli Muharrem Efendizâde Abdurraûf Efendi vefât edib mahdûmu Ders-i âm Ahmed Efendi yerine kürsü şeyhi ve müderris oldu. [90]
Cumâdelûlânın üçüncü günü “sâbıkan Amasya sancağı mutasarrıfı Köprülü Mehmed Paşa’nın sulbî oğlu Mustafa Bey’e Tokat madenhânesinden yevmî seksen akçe vefât eden Hüseyin Bey mahlûlünden tevcîh edilmek”⁶⁴⁶ üzere emr-i âlî sâdır oldu.
Şa’bânda Amasya Beyi Muslî Bey terfî edildiğinden Amasya sancağı mîrâhûr-ı sânî Ahmed Ağa’ya tevcîh edilerek İstanbul’dan uzaklaşdırıldı.
Günümüz Türkçesiyle
Bosnalıdır. "Memi Çelebioğlu" diye tanınır. 1054 [1644] yılı saferinin on üçüncü günü Amasya sancağı beyi oldu. Kendisi savaşa görevlendirilmiş olduğundan kethüdâyeri (sipahilerin yerel kethüdası) Gazanfer Ağa Amasya mütesellimi (vekil yönetici) oldu.
Saferin on sekizinde Hoca Ahmed Paşa yeniden Sultanlık vakıflarının mütevellisi olarak geldi. Bu sırada Amasya ileri gelenlerinden Hacı Paşazâde Hüseyin Bey Divriği sancağı beyi olarak gitmişti.
Rebîülevvel ayında Kara Mustafa Paşa'nın adamlarından Mısır Valisi Maksud Paşa görevden alınıp öldürüldü. Yerine Nişancı Amasyalı Vezir Eyüb Paşa da divan efendisi ve Mısır muhassılı (eyaletin gelirlerini toplayan yönetici) olarak Mısır'a gönderildi.
Rebîülâhir ayında büyük âlimlerden, Gümüşlü Camii kürsü şeyhi ve Fâtımiye Medresesi müderrisi Zileli Muharrem Efendizâde Abdurraûf Efendi vefat etti. Oğlu, ders-i âm (camide genel ders veren müderris) Ahmed Efendi onun yerine kürsü şeyhi ve müderris oldu.
Cemaziyelevvelin üçüncü günü, "eski Amasya sancağı mutasarrıfı Köprülü Mehmed Paşa'nın öz oğlu Mustafa Bey'e, vefat eden Hüseyin Bey'den boşalan Tokat darphanesinden günde seksen akçe verilmesi" yolunda padişah emri çıktı. Bu ifade, Evkaf hazinesinde ele geçen telhis (sadrazamın padişaha sunduğu özet yazı) listesinde aynen böyle görülmüştür; Hüseyin Bey, Köprülü Mehmed Paşa'nın büyük oğludur.
Şaban ayında Amasya Beyi Muslî Bey terfi ettirildiği için Amasya sancağı ikinci mirahur Ahmed Ağa'ya verilerek o İstanbul'dan uzaklaştırıldı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- harbe me'mûr olmak: savaşa görevlendirilmek
- azl u katl: görevden alma ve öldürme
- muhassıl: bir eyaletin vergi ve gelirlerini toplayan yönetici
- kibâr-ı ulemâ: büyük âlimler
- sulbî oğul: öz oğul
- madenhâne: darphane, para basılan yer
- yevmî: günlük
- mahlûl: sahibi ölen ya da ayrılan birinden boşalan görev veya gelir
- emr-i âlî: padişah emri
- mîrâhûr-ı sânî: saray ahırlarının ikinci amiri
Muslî Bey
Hüsameddin, Muslî Bey'i yalnızca Bosnalı ve "Memi Çelebioğlu" diye tanınan bir alaybeyi olarak anar. Yaklaşık altı ay süren beyliğinde Amasya'ya hiç gelmediği, sancağı kethüdâyeri Gazanfer Ağa'nın yönettiği anlaşılmaktadır. Başka kaynaklarda bu kişiye dair bilgiye rastlanmadı.
Mısır'daki Değişiklik
Kemankeş Kara Mustafa Paşa'nın ocak 1644'teki idamından sonra adamlarının birer birer görevden alınması, Mısır'da da kendini gösterdi. Osmanlı Mısır valileri listelerinde Maksud Paşa'nın 1642-1644 yıllarında vali olduğu, daha önce Diyarbekir valisi bulunduğu, asker tarafından devrildikten sonra Sultan İbrahim'in emriyle idam edildiği yazılıdır. Onun yerine gelen Eyüp Paşa 1644-1646 yılları arasında valilik yapmış, düzeni yeniden sağlamış ve görevi bittikten sonra bütün malını bırakıp derviş olmuştur. Hüsameddin'in "Nişancı Amasyalı Vezir Eyüb Paşa" dediği kişinin bu vali olduğu tarih ve olay sırasının uyuşmasından anlaşılır. Eyüb Paşa'nın Amasyalı olduğu bilgisi ise yalnızca Hüsameddin'e dayanmaktadır.
Gümüşlü Camii ve Fâtımiye Medresesi
Abdurraûf Efendi'nin kürsü şeyhi olduğu Gümüşlü Camii, Yavuz Selim Meydanı'na yukarıdan bakan küçük bir yükseltinin üzerinde, Hükümet Köprüsü'nün karşısında bugün de ayaktadır. Yapı ilk olarak 1326'da Taceddin Mahmud Çelebi tarafından yaptırılmış, ahşap çatılı ilk bina 1419 depreminde yıkılınca 1491'de Defterdar Mahmut Bey eliyle yeniden inşa edilmiştir. 1612 yangınında büyük hasar görmüş, Şemseddin Paşa onartmıştır. Kültür ve turizm kayıtlarında caminin bugünkü adını 1688'deki onarımı yaptıran Gümüşlüzâde İbrahim Bey'den aldığı söylenir. Oysa Hüsameddin, 1644 olaylarını anlatırken yapıya zaten "Gümüşlü Câmii" der ve aynı ailenin adı Pîr İlyâs'ın soyuna bağlanarak XV. yüzyıldan beri geçer. Hüsameddin'in sonraki adı geriye doğru kullanmış olması da mümkün olduğu için adlandırmanın tarihi kesin olarak söylenemez.
Fâtımiye Medresesi ile ilgili bilgi de yine Hüsameddin'den gelir. Amasyalı âlimlere ayırdığı ciltte, babasının yerine geçen Ahmed Efendi'nin hayatını anlatırken onun kız kardeşi Fatma Molla'nın Gümüşlüzâde Camii'nin bitişiğinde yaptırdığı medreseye müderris olduğunu yazar. Aynı biyografiye göre Ahmed Efendi, babasının ölümünden sonra bir meseleden gücenerek müderrisliği ve Amasya'yı bırakmış, hacca gidip Medine'de kalmış, Mescid-i Nebevî'de ders okutup hadis rivayet ederek tanınmış, 1072'de Medine'deki Murâdiye Medresesi'ne müderris olmuş ve 1080 rebîülevvelinde vefat ederek Cennetü'l-Bakî'ye gömülmüştür.
Köprülü'nün Oğulları
Dipnottaki telhis kaydı, Köprülü Mehmed Paşa'nın ailesine dair az bilinen bir ayrıntıdır. Köprülü'nün çocukları arasında en çok tanınanlar, 1661-1676 yıllarında sadrazamlık yapan Fâzıl Ahmed Paşa ile 1689-1691 yıllarında sadrazam olan Fâzıl Mustafa Paşa'dır. Hüsameddin'in 1644'te Tokat darphanesinden günlük seksen akçe bağlandığını yazdığı "Mustafa Bey"in, sonradan Fâzıl Mustafa Paşa olarak tanınan oğul olması akla yakındır; ancak kaynaklar bunu açıkça söylemez. Telhiste adı geçen ve o tarihte ölmüş olan büyük oğul Hüseyin Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Kayıttaki "sâbık Amasya mutasarrıfı" unvanı da önceki maddede tartışılan Köprülü-Amasya meselesine bir veri ekler; ne var ki telhis metninin aslı yayımlanmış değildir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 568–568. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6-8. Cilt, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, "Ahmed Efendi-Zileli Muharremzâde" maddesi, e-kitap s. 171.
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar