Amasyalıdır. Amasya’da medfûn ve türbesi ziyâretgâh olan İğnecizâde eş-Şeyh Safiyyüddîn Halvetî ahfâdından Mehmed Efendi’nin küçük mahdûmudur. Büyük biraderi Hâce-i Sultânî Ömer Efendi’dir. 1048 senesi gurre-i muharreminde Amasya mutasarrıfı oldu.
Safer gurresinde Kadı Ramazân Efendi’nin yerine mevâlîden Amasyalı [81] Hayreddînzâde İbrâhim Efendi Amasya kadısı ve Kuloğlu Mehmed Ağa kethüdâyeri oldu. Hoca Paşazâde Mustafa Bey Amasya alaybeyi ve mütesellimi olup pederi Bağdat Harbi’ne me’mûren gitdi.
Rebîülâhirin altıncı günü Urfa civarında Calâb menziline vusûlünde Sadr-ı a’zam Bayram Paşa vefât etdiğinden sadr-ı müşârün-ileyhin tavsiyesi ve rûznâmeci İbrâhim Efendi’nin tensibiyle Musul muhâfızı Lâdikli Vezîr Tayyar Mehmed Paşa sadrâzam oldu. Bayram Paşa’nın cesedi İstanbul’a gönderilip tekkesi kurbundaki türbesine defnedildi.
Tayyar Mehmed Paşa’nın sadâretinde kethüdâsı Amasyalı Bâkî Paşazâde Rıdvan Ağa kethüdâ-yı sadr-ı âlî ve meşâhir-i şuarâ ve Dîvân-ı Hümâyûn küttâbından Amasyalı Sıdkı Mustafa Efendi reîsü’l-küttâb olup, cumâdelûlânın üçüncü günü reîs sâbık Amasyalı Hacı Nebîzâde Hüseyin Efendi mukâbeleci oldu.
Şa’bân evâilinde Bağdat Muhârebesi’nde Sivas Beylerbeyi Kör Hazinedâr İbrâhim Paşa, Amasya Mutasarrıfı Hoca Ahmed Paşa, Bozok Beyi Amasyalı Şemsi Paşazâde Ali ve Çorum Beyi Köprülü Mehmed Beyler mecrûh ve müteâkiben Sadr-ı a’zam Tayyar Mehmed Paşa şehîd olup Kemankeş Arnavut Kara Mustafa Paşa sadrâzam oldu.
Zilka’dede Mutasarrıf Ahmed Paşa yaralı olarak avdet etdi. Muhârebeden dolayı etraf-ı livâda eşkıyâ türemişdi. Amasya mütesellimi ve alaybeyi Mustafa Bey eşkıyâ tâkibine gidip Kuloğlu Mehmed Ağa mütesellim vekili oldu. [82]
Hızır Paşa Mütevellisi Keyvanzâde Hızır Bey Bağdat Harbi’nde şehîd olduğundan Mehmed Paşa mütevellileri Seydî Beyzâde Kurd Mehmed ve Abdullah beyler Hızır Paşa tevliyetini de elde etmişlerdi. Hızır Bey’in biraderzâdesi Kurd Mustafa Bey bin Ali Bey harbden gelip Hızır Paşa tevliyetini aldı.
Zilhiccede Amasyalı Sa‘dî Çelebi’nin âzâd edilmiş kölesi olan ser-mîmâr-ı hâssa Yanyalı Kâsım Ağa Amasya’nın Gelgiras nâhiyesinde Kalburcu Karye’sini bâ-temlik-i sultânî vakfedip hasılatından Amasya’da Sultân Bâyezîd Câmiinde dersiye vaz’ıyla ilk defa fuzalâ-yı meşâyihden Hüsâmeddîn Hüseyin Efendi’yi ders-i âm tâyin ve yevmî yirmi akçe vazife tahsis eyledi.⁶⁴¹
Bu sene Dîvân-ı Hümâyûn kâtiplerinden Amasyalı Kasım Efendi, Bağdat Seferi esnasında Habur Nehri’nden geçerken düşüp boğuldu.⁶⁴²Ze’âmeti mahdûmu Hasan Çelebi’ye verildi.
1049 senesi gurre-i muharreminde Kadı İbrâhim Efendi’nin yerine mevâlîden Amasyalı Hasan Efendi üçüncü defa Amasya kadısı ve onuncu günü müftü Yahya Efendi’nin de azline binâen selefi Dursunzâde Mustafa Efendi Amasya müftüsü oldu. Şıkk-ı sânî defterdârı Amasyalı Hacı Efendizâde İbrâhim Efendi bu esnada İstanbul’da başdefterdâr oldu. [83]
Rebîülevvelde Yörgüç Paşa Mütevellîsi Hasan Beyzâde Mehmed Bey’in ahvâl ve harekâtı vakfa ve mürtezikaya gadri mûceb görüldüğünden azliyle Hakalâcı Mustafa Beyzâde Mehmed Bey Yörgüç Paşa evkâfına mütevellî oldu.
Şevvâlin on altıncı günü Dördüncü Sultân Murâd’ın vefâtına binâen birâderi meşhûr Deli Sultân İbrâhim Hân Osmanlı tahtına oturdu. Zilka’dede defterdâr-ı esbak Amasyalı Şengelzâde Hüseyin Efendi İstanbul’da vefât edib emvâl ü emlâkine mahdûmu Ahmed Efendi ve sâir evlâdı vâris olabildi.
Sultân Murâd’ın gözdelerinden olan Haseki Selim Ağa Bostancı Ocağından azl u ihraç olunup zilhiccenin on beşinde Amasya’da Sultân Bâyezîd evkâfı mütevellîsi olarak geldi.
1050 senesi gurre-i muharreminde Kadı Hasan Efendi’nin müddet-i örfiyyesi bitdiğinden yerine Himmetzâde el-Hâc Ramazân Efendi Amasya kadısı oldu. Saferde Hoca Ahmed Paşa’nın azline binâen Amasya sancağı Şehr-i Zor Beylerbeyi Hüseyin Paşa’ya tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya'da gömülü olan ve türbesi ziyaret edilen İğnecizâde Şeyh Safiyyüddîn Halvetî'nin torunlarından Mehmed Efendi'nin küçük oğludur. Büyük kardeşi padişah hocası (Hâce-i Sultânî) Ömer Efendi'dir. 1048 [1638-39] yılı muharrem başında Amasya mutasarrıfı oldu.
Safer başında Kadı Ramazan Efendi'nin yerine ilmiye mensuplarından (mevâlî) Amasyalı Hayreddînzâde İbrahim Efendi Amasya kadısı, Kuloğlu Mehmed Ağa da kethüdâyeri oldu. Hoca Paşazâde Mustafa Bey Amasya alaybeyi ve mütesellimi oldu; babası ise Bağdat Savaşı'na görevlendirilerek gitti.
Rebîülâhirin altıncı günü Urfa yakınında Calâb konağına varıldığında Sadrazam Bayram Paşa vefat etti. Onun tavsiyesi ve rûznâmeci İbrahim Efendi'nin uygun görmesiyle Musul muhafızı Lâdikli Vezir Tayyar Mehmed Paşa sadrazam oldu. Bayram Paşa'nın cenazesi İstanbul'a gönderilip tekkesi yakınındaki türbesine defnedildi.
Tayyar Mehmed Paşa'nın sadaretinde, kethüdası Amasyalı Bâkî Paşazâde Rıdvan Ağa sadaret kethüdası, tanınmış şairlerden ve Divan-ı Hümayun kâtiplerinden Amasyalı Sıdkı Mustafa Efendi reîsülküttâp oldu. Cemâziyelevvelin üçüncü günü önceki reis Amasyalı Hacı Nebîzâde Hüseyin Efendi mukabeleci oldu.
Şaban başlarında Bağdat Muharebesi'nde Sivas Beylerbeyi Kör Hazinedar İbrahim Paşa, Amasya Mutasarrıfı Hoca Ahmed Paşa, Bozok Beyi Amasyalı Şemsi Paşazâde Ali ve Çorum Beyi Köprülü Mehmed Bey yaralandı. Ardından Sadrazam Tayyar Mehmed Paşa şehit oldu ve Kemankeş Arnavut Kara Mustafa Paşa sadrazam oldu.
Zilkade ayında Mutasarrıf Ahmed Paşa yaralı olarak döndü. Savaş yüzünden sancağın çevresinde eşkıya türemişti. Amasya mütesellimi ve alaybeyi Mustafa Bey eşkıyayı takip etmeye gidince Kuloğlu Mehmed Ağa mütesellim vekili oldu.
Hızır Paşa Vakfı mütevellisi Keyvânzâde Hızır Bey Bağdat Savaşı'nda şehit olunca, Mehmed Paşa Vakfı mütevellileri Seydî Beyzâde Kurd Mehmed ve Abdullah Beyler Hızır Paşa mütevelliliğini de ele geçirmişlerdi. Hızır Bey'in kardeşinin oğlu, Ali Bey'in oğlu Kurd Mustafa Bey savaştan gelip Hızır Paşa mütevelliliğini aldı.
Zilhicce ayında, Amasyalı Sa'dî Çelebi'nin azat edilmiş kölesi olan hassa başmimarı Yanyalı Kâsım Ağa, Amasya'nın Gelgiras nahiyesindeki Kalburcu Köyü'nü padişahın kendisine temlik etmesiyle vakfetti. Gelirinden Amasya'da Sultan Bayezid Camii'nde ders verilmesi için bir ders vakfı koydu; ilk kez fazıl şeyhlerden Hüsâmeddîn Hüseyin Efendi'yi genel ders hocası (ders-i âm) atadı ve günlüğüne yirmi akçe maaş bağladı.
Bu yıl Divan-ı Hümayun kâtiplerinden Amasyalı Kasım Efendi, Bağdat Seferi sırasında Habur Nehri'nden geçerken düşüp boğuldu. Zeameti oğlu Hasan Çelebi'ye verildi.
1049 [1639-40] yılı muharrem başında Kadı İbrahim Efendi'nin yerine ilmiye mensuplarından Amasyalı Hasan Efendi üçüncü kez Amasya kadısı oldu. Onuncu gün müftü Yahya Efendi'nin görevden alınması üzerine selefi Dursunzâde Mustafa Efendi Amasya müftüsü oldu. İkinci şık defterdarı Amasyalı Hacı Efendizâde İbrahim Efendi de bu sırada İstanbul'da başdefterdar oldu.
Rebîülevvel ayında Yörgüç Paşa Vakfı mütevellisi Hasan Beyzâde Mehmed Bey'in durumu ve davranışları vakfa ve vakıftan pay alanlara zarar verici görüldüğünden görevden alınıp yerine Hakalâcı Mustafa Beyzâde Mehmed Bey Yörgüç Paşa vakıflarına mütevelli oldu.
Şevvalin on altıncı günü Dördüncü Sultan Murad'ın vefatı üzerine kardeşi, ünlü Deli Sultan İbrahim Han Osmanlı tahtına oturdu. Zilkade ayında eski defterdar Amasyalı Şengelzâde Hüseyin Efendi İstanbul'da vefat edip mal ve mülküne oğlu Ahmed Efendi ile diğer çocukları vâris olabildi.
Sultan Murad'ın gözdelerinden Haseki Selim Ağa Bostancı Ocağı'ndan görevden alınıp uzaklaştırıldı ve zilhiccenin on beşinde Amasya'ya Sultan Bayezid vakıfları mütevellisi olarak geldi.
1050 [1640-41] yılı muharrem başında Kadı Hasan Efendi'nin örfî görev süresi bittiğinden yerine Himmetzâde Hacı Ramazan Efendi Amasya kadısı oldu. Safer ayında Hoca Ahmed Paşa'nın görevden alınması üzerine Amasya sancağı Şehrizor Beylerbeyi Hüseyin Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mutasarrıf: sancağın yönetiminden sorumlu görevli
- alaybeyi: sancaktaki atlı askerlerin (sipahi) komutanı
- mevâlî: ilmiye sınıfının üst kademesi, büyük kadılık ve müderrislik makamlarına yükselen âlimler
- rûznâmeci: defterdarlık dairesinde günlük hesap defterini tutan görevli
- reîsülküttâp, mukabeleci: divan kâtiplerinin başı; divanda kayıtları karşılaştıran memur
- mecrûh: yaralı; şehîd: savaşta ölmüş
- eşkıyâ: yol kesen, halka zarar veren çeteler
- temlik: bir malı bir kişiye mülk olarak verme
- dersiye: ders verene ayrılan gelir; ders-i âm: halka açık genel ders hocalığı
- âzâd edilmiş: özgürlüğüne kavuşturulmuş köle
- ser-mîmâr-ı hâssa: saray mimarlarının başı
- zeâmet: büyük dirlik; defterdâr: mal işlerinin başındaki üst görevli
- müddet-i örfiyye: kadılık görevinin belirlenmiş süresi
Bayram Paşa'nın Ölümü ve Tayyar Mehmed Paşa
Metin, IV. Murad'ın Bağdat seferinin Amasya'ya yansıyan yanını anlatır. Padişah 8 Mayıs 1638'de İstanbul'dan hareket etmiş, Bayram Paşa ona 28 Mayıs'ta İnönü konağında katılmıştır. Bayram Paşa Urfa yakınındaki Cüllâb mevkiinde ansızın vefat etmiştir. Hüsameddin ölüm gününü rebîülâhirin altıncısı olarak yazar; ansiklopedi maddesi tarihte kaynaklarda farklılık olduğunu belirtir ve Bağdat Seferi Menzilnâmesi'ne dayanarak 16 Rebîülâhir 1048'i (27 Ağustos 1638) verir. Cenazesi İstanbul'a götürülüp Haseki semtindeki türbesine gömülmüştür; Hüsameddin'in "tekkesi kurbundaki türbe" dediği yer burasıdır.
Yerine geçen Tayyar Mehmed Paşa da Amasya sancağına bağlı Ladik'ten gelmiştir. Babası Bağdat valisi iken 1625'te öldürülen Uçar Mustafa Paşa'dır. Musul muhafızlığı sırasında rûznâmeci İbrahim Efendi'nin tavsiyesiyle 26-27 Ağustos 1638'de sadrazam olmuştur. Bağdat kuşatması 15-16 Kasım'da başlamış, 23-24 Aralık'ta yapılan genel hücumda Tayyar Mehmed Paşa serdengeçtilerin başına geçip kalenin bazı burçlarını almış ve savaşta öldürülmüştür. Kuşatmanın kırkıncı gününde Safevî kale komutanı teslim olmuş, Osmanlı ordusu 25 Aralık 1638'de Bağdat'a girmiştir. IV. Murad'ın onun ölümüne çok üzülüp "Ah Tayyâr, Bağdad kalesi gibi yüz kaleye değerdin" dediği aktarılır. Hüsameddin bu olayı şaban başlarına koyar; kaynaklarda genel hücum 23-24 Aralık 1638 olarak verilir.
Amasyalı Yöneticiler ve Köprülü Mehmed Bey
Metnin ilgi çekici yanı, sadaret makamının çevresinde Amasyalıların çokluğudur: Bayram Paşa Ladik'ten, Tayyar Mehmed Paşa Ladik'ten, sadaret kethüdası Bâkî Paşazâde Rıdvan Ağa, reîsülküttâp Sıdkı Mustafa Efendi ve mukabeleci Hacı Nebîzâde Hüseyin Efendi Amasya'dan gelmiştir. Hüsameddin bu kişilerin şehirle bağını özellikle vurgular. Bunlara dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Savaşta yaralananlar arasında anılan Çorum Beyi Köprülü Mehmed Bey, ansiklopedi maddesine göre Çorum sancak beyi iken Bağdat seferine katılan Köprülü Mehmed Paşa'dır; bu zat sonradan sadrazam olmuştur (1656). Maddede yaralandığı belirtilmez. Hüsameddin'in "Kör Hazinedar İbrahim Paşa" ve "Hoca Ahmed Paşa" için verdiği yaralanma bilgisi de başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Kâsım Ağa'nın Vakfı ve Ders Hizmeti
Padişahın hassa başmimarı Yanyalı Kâsım Ağa'nın Kalburcu Köyü'nü vakfederek Sultan Bayezid Camii'nde ders vakfı kurması, Amasya'da ilim hayatının vakıflarla ayakta durduğunu gösteren bir örnektir. Hüsameddin bu bilgiyi vakfiye kayıtlarını yöneten idarenin birinci muhasebe defterinde gördüğünü dipnotta belirtir. Başka bir kaynakta bu vakfa dair bilgiye rastlanmadı. Amasyalı Kasım Efendi'nin Habur Nehri'nde boğulması ise Hüsameddin'e göre Şeyhî Efendi'nin Zeyl-i Şakâyık'ında geçer.
IV. Murad'ın Ölümü
Metnin sonlarında geçen taht değişikliği, 15 Şevval 1049'da (8 Şubat 1640) vefat eden IV. Murad'ın yerine Deli İbrahim'in ertesi gün tahta çıkışıdır. Hüsameddin'in verdiği şevvalin on altıncı günü, ansiklopedideki vefat tarihiyle uyuşur. Ansiklopediye göre padişahın damla hastalığı Revan seferinde başlamış, Bağdat seferinde artmıştır.
Sultan Bayezid vakıfları mütevelliliği bu dönemde sürekli el değiştirir: Hoca Ahmed Paşa, Mustafa Paşa, Gazzâz Ahmed Ağa, sonra Haseki Selim Ağa. Haseki Selim Ağa'nın Bostancı Ocağı'ndan uzaklaştırılarak Amasya'ya mütevelli olarak gönderilmesi, bu görevin saraydan çıkarılan kişilere verilen bir yer sayıldığını düşündürür; bu yorum Hüsameddin'e ait değil, bizim çıkarımımızdır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 564–565. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar