Zilelidir. 1052 senesi gurre-i rebîülevvelinde ikinci defa Amasya mutasarrıfı oldu. Fakat kendisi Zile’de olduğundan akrabasından Hüseyin Ağa’yı Amasya mütesellimi gönderdi. Kendisi de bir müddet sonra gelip Hüseyin Ağa kethüdâsı oldu.
Rebîülevvelin onuncu günü bir müddetten beri serbâzâne harekâtıyla halkı kendisinden soğutan Bağdatlıoğlu Osmân Ağa’nın azliyle Amasya a‘yânından Hâbilzâde Veli Bey şehir kethüdâsı ve recebde Gürcü Ali Bey’in ref‘inden Çavuşzâde Hasan Bey Amasya alaybeyi ve şevvâlde Dursunzâde’nin de azlinden Yahya Efendi yine Amasya müftüsü oldu.
Zilka’dede çavûşân-ı dergâh-ı âlîden İstanbul’da nüzûl emîni olan Amasyalı Gevik Mehmed Ağa vefât edib Amasya’daki emlâki oğulları Ahmed, Mahmûd, İbrâhim ağalara intikâl edebildi. Zilhiccede Amasya sancağı Kars Beylerbeyi Ahmed Paşa’ya tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Zilelidir. 1052 [1642] yılı rebîülevvelinin ilk günü ikinci kez Amasya mutasarrıfı (sancağı yöneten vali) oldu. Ancak kendisi Zile'de bulunduğundan akrabasından Hüseyin Ağa'yı Amasya mütesellimi (vekil yönetici) olarak gönderdi. Bir süre sonra kendisi de geldi ve Hüseyin Ağa onun kethüdası oldu.
Rebîülevvelin onuncu günü, bir süredir başına buyruk davranışlarıyla halkı kendisinden soğutan Bağdatlıoğlu Osmân Ağa görevden alındı ve Amasya ileri gelenlerinden Hâbilzâde Veli Bey şehir kethüdası oldu. Recep ayında Gürcü Ali Bey'in görevden alınmasıyla Çavuşzâde Hasan Bey Amasya alaybeyi, şevval ayında da Dursunzâde'nin görevden alınmasıyla Yahyâ Efendi yeniden Amasya müftüsü oldu.
Zilkade ayında, Dergâh-ı Âlî çavuşlarından olup İstanbul'da nüzul emini (ordunun erzak işlerine bakan görevli) bulunan Amasyalı Gevik Mehmed Ağa öldü; Amasya'daki mülkleri oğulları Ahmed, Mahmûd ve İbrâhim ağalara geçebildi. Zilhicce ayında Amasya sancağı Kars Beylerbeyi Ahmed Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- gurre: ayın ilk günü
- mütesellim: sancağı mutasarrıf adına yöneten vekil
- serbâzâne: başına buyruk, kafasına göre
- ref': görevden kaldırma
- nüzul emini: sefer sırasında ordunun zahire ve erzakını toplayan görevli
- emlâk / intikâl: mülkler / mirasla geçme
- tevcîh: bir görevin birine verilmesi
Murtezâ Paşa'nın Kimliği
Hüsameddin önceki maddede bu paşayı "eski Çıldır Beylerbeyi Murtezâ Paşa" diye tanıtır. Çıldır eyaleti valilerinin yerel olarak derlenmiş bir listesinde, merkezi Çıldır olan bu eyaleti 1636-1639 yılları arasında Murtaza Paşa adlı birinin yönettiği kaydedilmiştir. Bu tarih, Hüsameddin'in 1642'de kullandığı "sâbık" (eski) sıfatıyla uyuşur. Aynı adı taşıyan başka paşalarla karıştırılmaması gerekir. Budin, Silistre ve Revan'da bulunup 1636'da Revan'da ölen Damad Murtaza Paşa bu tarihten önce vefat etmiştir; Abaza Hasan Paşa'yı 1659'da Halep'te yakalatan ve 1695'te Azak'ı savunan Murtaza Paşa ise bir kuşak sonrasının adamıdır. Hüsameddin'in Zileli Murtezâ Paşa'sının ilk Amasya mutasarrıflığı ve Zile'deki ailesi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Taşranın Yerel Yöneticileri
Maddenin dikkat çeken yanı, mutasarrıfın kendi şehrinde kalıp sancağı akrabası eliyle yönetmesidir. XVII. yüzyılda sancak beyleri çoğu zaman seferde ya da başka yerde bulunur, işler mütesellim, şehir kethüdası, alaybeyi ve kethüdâyeri gibi yerel adamlar aracılığıyla yürürdü. Bu makamlar da Amasya'nın birkaç köklü ailesinin elinde dönüp durur: Bağdatlıoğulları, Çavuşzâdeler, Dursunzâdeler ve Hâbilzâdeler. Amasya şer'iye sicilleri üzerinde çalışan Turan Açık, XVII. yüzyılın ilk yarısında taşraya yerleşmiş kapıkulu sipahilerinin şehrin idarî mevkilerini ele geçirip iltizam ve mirî gelir işlerini neredeyse tekellerine alan, ticaret yapan ve mülk biriktiren yerel bir zümreye dönüştüğünü gösterir. Hüsameddin'in bu kısa maddede sıraladığı azil ve atamalar, o zümrenin kendi içindeki çekişmelerinin bir kesitidir.
Bağdatlıoğlu Osmân Ağa'nın halkı kendinden soğutan davranışlarıyla azledilmesi, bir sonraki iki maddede de izlenebilir: aynı kişi kısa süre sonra yine şehir kethüdası olur. Çavuşzâde Hasan Bey'in alaybeyiliği ise ailenin bu makamla uzun bağının bir halkasıdır; Hüsameddin'in ümera biyografilerine göre aynı aileden Çavuşzâde Hüseyin Bey, 1053, 1056, 1060 ve 1064 yıllarında dört kez birer yıl Amasya alaybeyi olmuştur.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 566–567. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 9-12. Cilt, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, "Hüseyin Bey-Çavuşzâde" maddesi, e-kitap s. 25.
Akademik çalışmalar
- Turan Açık, "Kara Mehmed Ağa'nın Ardından: 17. Yüzyılın İlk Yarısında Amasya'da Bir Kapıkulu Sipahisinin Düşündürdükleri", Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 11/1, 2016, s. 1-46 (özet).
Diğer kaynaklar