Bu türkünün künyesindeki üç temel bilgi, plak numarası, kayıt yeri ve kayıt tarihi, katalogda köşeli parantez içindedir. Celal Volkan Kaya köşeli parantezi, fişte bulunmayan ya da gezinin akışına uymadığı için düzelttiği bilgiler için kullanır; yani "Irmakların Gümbürtüsü"nün 4 Temmuz 1943'te Amasya'da, 1105 numaralı plağın B yüzüne alındığı fişin kendisinden değil, katalogcunun çıkarımından bilinir. Okuyan Zekeriya Demiray'dır, ilk dize "Üç güzel oturmuş karaya bakmaz" diye kaydedilmiştir. Notası ve sözlerinin tamamı yayımlanmamış, TRT repertuvarında da Amasya'ya kayıtlı bir karşılığı yoktur.

Künye

  • Repertuvar no: yok
  • Kaynak kişi: Zekeriya Demiray; köy bürosu şefi, Amasya merkezden, fişteki doğum yılı rumî 1323 (1907-1908)
  • Derleme yeri ve tarihi: Amasya, 4 Temmuz 1943 (ikisi de Kaya'nın tamamlaması)
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen
  • Tür: türkü
  • Makam, usul: bilinmiyor
  • Söz ve müzik: anonim
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak [1105/B-1]
  • Kaynak yayın: Kaya kataloğu, sıra 3575; tezin İTÜ sayfası. TRT bağlantısı yoktur

Sözleri

Üç güzel oturmuş karaya bakmaz

Dizenin ilk yarısı açıktır: üç güzel bir yere oturmuştur. İkinci yarısı ise iki yöne çekilebilir. "Kara" esmer anlamında alınırsa güzellerin kara yağız birine, belki türküyü söyleyene yüz vermediği anlatılır; kelime "kara toprak" ya da "kıyı" anlamında alınırsa güzellerin yüzünü başka yana, örneğin suya çevirdiği düşünülebilir ve bu ikinci okuma başlıktaki ırmaklarla da uyuşur. Hangisinin doğru olduğunu ancak sonraki dizeler söyleyebilirdi. Türkünün metni katalogda yer almaz, çünkü Kaya fişlerdeki sözleri listelerine aktarmamıştır; aranacak yerler fişlerin TRT'deki kopyaları ile plağın kendisidir.

Hikâyesi

"Irmakların gümbürtüsü" başlığı, kabarmış suların uğultusunu anar. Hangi ırmakların kastedildiği fişte yazmaz; Amasya'da kaydedilmiş olması Yeşilırmak'ı akla getirse de türküde bir ırmak adının geçip geçmediğini bilmiyoruz. Türkünün kimin ağzından, hangi olay üzerine söylendiği de hiçbir kaynakta anlatılmaz.

Müzikal Özellikleri

Fişler TRT'de illere göre saklanır ve Amasya'nınkiler, Kaya'nın belirttiğine göre, özgün fişlerden sonradan yeni bir forma aktarılmış nüshaların fotokopileridir. Kataloğun bu kayıtta pek çok bilgiyi köşeli parantezle vermesi, bu aktarma zincirinin bıraktığı boşluklarla ilgili olabilir. Ezginin kendisine dair yayımlanmış bir veri ise bulunmuyor.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Türküyü bildiğimiz kadarıyla yalnız Zekeriya Demiray okumuştur. 1105 numaralı plak heyetin Amasya'daki ilk gününün kayıtlarını taşır ve altı parçasından üçü sonradan TRT repertuvarına girmiştir. A yüzünde Abdullah Çakırer ile Muhlis Orçun'un, ilkine Muharrem Sorgu'nun da katıldığı Amasya'nın Dağları ile Çakallar'dan İner Vermiş Kömürü türküleri, B yüzünde bu türkünün ardından Demiray'ın "Kaleden Atılır"ı, Mustafa Saçlı'nın "Höngül Höngül" adıyla kaydedilip repertuvara Kız Pınar Başında Testi Doldurur olarak geçen türküsü ve yine Saçlı'dan "Kuşköprünün" yer alır. Amasya türkülerinin genel hikâyesi: Yeşilırmak'ın Ezgisi.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar