Özgün Metin

Vezin: Mef‘ūlü Fā‘ilātü Mefā‘īlü Fā‘ilün

Gel tīġuñ ile başumı çal iki pāre ḳıl
Ġam mehterine sūr-ı belāda mekāre ḳıl

Günümüz Türkçesiyle

1. Gel, kılıcınla başımı vur, iki parça et; (o iki parçayı) bela düğününde gam mehterine "mekāre" yap. (Neşirdeki "mekāre" kelimesinin anlamı açık değildir; mehter ve iki parça ile ilgisi "naḳḳāre", yani mehterde çift olarak çalınan küçük davul okunuşunu düşündürür. Bu bir tahmindir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki metin, aruzun muzari bahrinden "mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün" kalıbıyla yazılmış tek bir beyittir. Özkat, Fazlî'nin tezkirelerde yer alan beyitlerini gazeller bölümünün sonunda "Tezkirelerde Müstakil Olarak Yer Alan Beyitler" başlığı altında toplar; Özkat'a göre bu başlık altındaki on dört parça yirmi beyit tutar. Bu beyit o bölümde yüz elli birinci gazel olarak numaralanmıştır ve Kâfzâde Fâizî'nin tezkiresinden alınmıştır; Özkat'ın aktardığına göre Kâfzâde beyitleri Fazlî'nin divanını görerek yazdığını söyler. Redif "ḳıl", kafiye "pāre / mekāre" kelimeleridir; Özkat bu parçayı Türkçe kelime redifli şiirler arasında sayar. İki mısraı kafiyeli olduğu için beytin bir gazelin matlaı olması muhtemeldir; bu çıkarımımızdır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Özkat'a göre Kâfzâde, Fazlî'nin ölümüyle ilgili olarak Riyâzî'nin verdiği bilgileri, yani şairin 971 yılında öldüğünü ve Gelibolulu Âlî'nin ölümüne "Fażlī öldi" sözüyle tarih düşürdüğünü hemen hemen aynen tekrarlar. Fazlî'nin eksiksiz ele geçen gazellerinin çoğu beş beyitliktir; Özkat'a göre yüz yirmi dört tam gazelin seksen üçü bu uzunluktadır. Tek başına kalan bu beytin ait olduğu gazelin uzunluğu ise bilinmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Âşık, sevgilinin kılıcıyla başının ikiye bölünmesini ister. Bu istek, divan şiirinde sevgili uğruna ölmeyi bir mutluluk sayan âşığın tutumunu en uç noktaya taşır: ölüm bir düğüne, başın iki parçası da bu düğünde çalınacak bir çalgıya dönüşür. "Sūr" düğün ve şenlik demektir; "sūr-ı belā" (bela düğünü) sözü âşığın başına gelen felaketi bir şenlik gibi gösterir. "Ġam mehteri" sözünde gam, düğünde çalan bir saz takımı olarak kişileştirilir. "Mehter", "sūr" ve ikinci mısradaki çalgı arasında tenasüp vardır. Neşirdeki "mekāre" kelimesi "naḳḳāre" olarak okunursa, ikiye bölünmüş başın, çift olarak çalınan küçük davullara benzetildiği anlaşılır; kılıçla "iki pāre" edilen baş, çifte davula biçim bakımından da uyar. Bu okuyuş bir tahmindir ve metne dokunulmamıştır. "Tīġ", "baş" ve "pāre" kelimeleri ise ilk mısraın şiddet tablosunu kurar. Beytin "gel" seslenişiyle açılması ölümü bir davete dönüştürür; âşık kılıcı beklemez, onu çağırır. Bu yorum bizimdir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 372, gazel no. 151 (Kâfzâde Fâizî tezkiresi); ayrıca s. 21 (Kâfzâde'nin divan ve ölüm kaydı), s. 62 (tezkirelerdeki beyitler ve tam gazeller) ve s. 69 (redifler), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.
  • Kâfzâde Fâizî, Zübdetü'l-Eş'âr, yazma, Millet Ktp., Ali Emîrî Kısmı nr. 1325 (Özkat'ın aktarımıyla).

Çevrimiçi kaynaklar