Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Oḳlaruñdan incinürse ḫaste-dil ma‘ẕūr ṭut
İy kemān ebrū mes̱eldür ādeme eylük batar

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey kaşı yay (gibi olan sevgili), hasta gönül oklarından incinirse onu mazur tut; atasözüdür: "Adama iyilik batar."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki metin, aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmış tek bir beyittir. Özkat, Fazlî'nin tezkirelerde yer alan beyitlerini gazeller bölümünün sonunda "Tezkirelerde Müstakil Olarak Yer Alan Beyitler" başlığı altında toplar; Özkat'a göre bu başlık altındaki on dört parça yirmi beyit tutar. Bu beyit o bölümde yüz kırk sekizinci gazel olarak numaralanmıştır. Neşirde bu beytin dipnot numarası yazı tipi hatasıyla "14O" biçiminde görünür; dipnotun yeri ve sırası onun 148 olduğunu gösterir, buna göre beytin kaynağı Kâfzâde Fâizî'nin tezkiresidir. Bu düzeltme tespitimizdir. Özkat'ın aktardığına göre Kâfzâde, Fazlî'nin divanını gördüğünü ve beyitleri oradan yazdığını söyler. Mısralar arasında kafiye yoktur ("ṭut / batar"); Özkat bu beyti, tek beyit olarak kalmış sekiz parça arasında sayar. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Özkat'a göre Kâfzâde, Fazlî'nin ölümüyle ilgili olarak Riyâzî'nin verdiği bilgileri, yani şairin 971 yılında öldüğünü ve Gelibolulu Âlî'nin ölümüne "Fażlī öldi" sözüyle tarih düşürdüğünü hemen hemen aynen tekrarlar. Fazlî'nin eksiksiz ele geçen gazellerinin çoğu beş beyitliktir; Özkat'a göre yüz yirmi dört tam gazelin seksen üçü bu uzunluktadır. Tek başına kalan bu beytin ait olduğu gazelin uzunluğu ise bilinmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin dayanağı ikinci mısradaki atasözüdür. Özkat, Fazlî'nin şiirlerinde atasözlerini kullanmasına örnek verirken bu beyti de anar ve "Adama iyilik batar" atasözünü listesine alır. Bir sözü atasözüyle destekleme sanatına irsal-i mesel denir; şair bunu açıkça "mes̱eldür" (atasözüdür) diyerek yapar. Sevgiliye "kemān ebrū" (kaşı yay) diye seslenilir; kaşı yaya benzetilen sevgilinin okları ise bakışları ya da kirpikleri olmalıdır. Beytin nüktesi "batmak" fiilindedir: ok gerçekten saplanır, atasözündeki iyilik de insana dokunur, ağır gelir. Âşık için sevgiliden gelen ok bir iltifattır, yani bir iyiliktir; hasta gönlün bu iyilikten incinmesi atasözünün söylediği şeydir. Böylece âşık, gönlünün sızlanmasını sevgilinin gözünde mazur göstermeye çalışır. Bu yorum bizimdir. Atasözündeki "eylük" kelimesi iyilik demektir. "Ḫaste-dil" (hasta gönül) sözü de okun açtığı yara ile hastalık arasında bir bağ kurar; yaralı gönül aynı zamanda aşk hastasıdır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 371, gazel no. 148 (Kâfzâde Fâizî tezkiresi); ayrıca s. 21 (Kâfzâde'nin divan ve ölüm kaydı), s. 62 (tezkirelerdeki beyitler ve tam gazeller), s. 69 (tek beyitlik parçalar) ve s. 87 (atasözleri), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.
  • Kâfzâde Fâizî, Zübdetü'l-Eş'âr, yazma, Millet Ktp., Ali Emîrî Kısmı nr. 1325 (Özkat'ın aktarımıyla).

Çevrimiçi kaynaklar