Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Cān u dil pervānesini yaḳmaġa zülf-i dü-tā
Dāmeniyle āteş-i ruḫsārına eyler hevā
Bülbül-i bāġ-ı belāya ḳılmaġa zerrīn ḳafes
Çāk çāk itdi ser-ā-ser sīnemi tīġ-ı belā
Ḫvān-ı ḥüsninde pür oldı güllerüñ ṣaḥn-ı çemen
Bülbüli cem‘ itmege āb-ı revān eyler ṣalā
Kāẕib olur mı seni ḫurşīde teşbīh eyleyen
Ṣubḥ-ı ṣādıḳ gördügince yüzüñi ḳalur ṭaña
Ḫār elinden bülbül aġlarsa ‘aceb mi Fażliyā
Ġoncanuñ yanına geçmiş gösterür barmaḳ aña

Günümüz Türkçesiyle

1. İki kat (kıvrım kıvrım) zülf, can ve gönül pervanesini yakmak için eteğiyle yanağının ateşine yelpaze tutar (onu havalandırıp harlatır).

2. Bela kılıcı, bela bahçesinin bülbülüne altın bir kafes yapmak için göğsümü baştan başa paramparça etti.

3. Güzelliğinin sofrasında çimenliğin avlusu güllerle doldu; akarsu, bülbülleri bu sofraya toplamak için davet çağrısı (salâ) verir.

4. Seni güneşe benzeten yalancı mı olur? Sadık sabah (gerçek tan), yüzünü gördükçe şaşakalır.

5. Ey Fazlî, bülbül dikenin elinden ağlarsa şaşılır mı; diken goncanın yanına geçmiş, ona parmak gösterir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifsizdir; Özkat bu gazeli yarım kafiyeli gazeller arasında sayar. Kafiye "dü-tā, hevā, belā, ṣalā, ṭaña, aña" kelimelerinin sonundaki "-ā/-a" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yirmi sekizinci gazeldir ve Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuada yer almaz; metin yalnız Pervâne Beg'in Bağdat Köşkü 406 numaralı "Mecmû‘atü'n-Nezâ'ir" adlı nazire mecmuasına (vr. 15a) dayanır ve Özkat onu İbrahim Sevinç'in tezindeki metinden aktarır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk beyit mum ile pervane mazmununu sevgilinin yüzüne taşır. Yanak bir ateştir, âşığın canı ve gönlü bu ateşe uçan pervanedir; yanağa dökülen zülf ise eteğini sallayarak ateşi harlatan biri gibi düşünülür. "Hevā eylemek" hem havalandırmak, yelpazelemek hem de istemek anlamına gelir. İkinci beyitte âşığın paramparça göğsü bir kafese benzetilir: bela kılıcının açtığı yaralar kafesin telleri gibidir ve bu kafeste bela bahçesinin bülbülü, yani âşığın gönlü durur. Üçüncü beyitte gül bahçesi bir sofraya dönüşür: "ḫvān" (sofra), "ṣaḥn" (avlu, büyük tabak) ve "ṣalā" (yemeğe çağrı) kelimeleri bir tenasüp kurar ve akarsuyun sesi bülbülleri sofraya çağıran bir davet gibi işitilir.

Dördüncü beyitte "kāẕib" (yalancı) kelimesi ile "ṣubḥ-ı ṣādıḳ" arasında bir tezat vardır. "Ṣubḥ-ı ṣādıḳ" gerçek sabah, yani tanın asıl ağarmasıdır ve bunun karşıtı olan "ṣubḥ-ı kāẕib", aldatıcı ilk aydınlıktır; beyit bu iki terimi sevgiliyi güneşe benzetenin yalancı olup olmadığı sorusuna bağlar. Sadık sabah bile sevgilinin yüzü karşısında şaşakaldığına göre bu benzetme doğrudur. Son beyitte gül ile bülbül mazmununa diken katılır: diken goncanın yanında durup ona parmak göstermektedir. Özkat bu beyti "parmak göstermek" deyiminin örneği olarak verir; dikenin biçimi bir parmağı andırır ve deyim hem işaret etmeyi hem de alay etmeyi düşündürür. Bülbülün ağlaması, sevgilisinin yanında bir başkasının durmasından doğan kıskançlık olarak okunabilir.

Nazire İlişkisi

Özkat'a göre bu gazel, Nizâmî'nin "Cān u dildür sen meh-i bedrüñ mekānı dāyimā / Anuñ-içün dirler iy dilber saña bedr-i dücā" matlalı gazeline nazire olarak yazılmıştır. Nizâmî'nin gazeli, Fazlî'ninki dahil 78 gazelle tanzir edilmiştir. Özkat, Fazlî'nin nazire yazdığı şairler arasında Nizâmî'yi Fatih devri şairlerinden Karamanlı Nizâmî (öl. 1470, tarih soru işaretiyle) olarak anar. Nizâmî'nin matlaındaki "cān u dil" sözü Fazlî'nin matlaında da yer alır. Özkat, Fazlî'nin nazire yazdığı şairlerden hangisiyle karşılaştığının bilinmediğini, ama nazirelerinin asıllarından geri kalmadığını belirtir ve Pervâne Beg'in mecmuasının Fazlî'nin devrin şairlerine yazdığı nazireleri içermesi bakımından büyük önem taşıdığını söyler.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 300-301, gazel no. 28 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Bağdat Köşkü 406, vr. 15a); ayrıca s. 69 (kafiye), s. 93 (deyimler), s. 96 ve 99-100 (nazireler), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.
  • İbrahim Sevinç, Pervâne Beg Nazire Mecmuası (1a-29b): Transkripsiyonlu, Edisyon Kritikli Metin, yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2001, s. 94 (Özkat'ın aktarımıyla). katalog.marmara.edu.tr