Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün

Ṭurduġınca çü yeter ‘āşıḳa cānāne belā
Ḫışm-ı çeşm ü ġam-ı zülfüñ daḫı cānā ne belâ
Eksik olmaz düşeli hicrüñe her cānibden
Dile ġam dīdeye nem cisme elem cāne belā
Ġam-ı zülfüñ daḫı bir baña ne baş aġrıdur
Ḳadd-i bālāñ olur iken dil-i sūzāne belā
Rūz u şeb nāle ider ‘ışḳ-ı belāsın dileyüp
Dilegüm bu ki vire Ḥaḳ dil-i nālāne belā
Tek hemān ġayr-ile yār olmaḳ ................
Ḫāşa-lillāh dimezem āteş-i hicrāne belā
Dil-i Ya‘ḳūb’ı gözet ḥüsnüñe maġrūr olma
Kendü ḥüsnidür olan Yūsuf-ı Ken‘ān’e belā
Çünki nesḫ oldı ḫaṭ-ı raġbet-i naẓm u eş‘ār
Fażliyā çekme hemān defter ü dīvāne belā

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgili var oldukça âşığa bela olarak o yeter; ey can, gözünün öfkesi ve zülfünün gamı da ayrıca ne beladır.

2. Ayrılığına düşeli her yandan gönle gam, göze nem (gözyaşı), bedene elem, cana bela eksik olmaz.

3. Boyun yanık gönle bir bela iken, zülfünün gamı da bana ayrı bir baş ağrısıdır.

4. (Gönül) aşkın belasını dileyerek gece gündüz inler; benim dileğim de Hak'kın bu inleyen gönle bela vermesidir.

5. Yalnız (sevgilinin) başkasıyla yâr olması ... (mısraın sonu nüshada eksiktir); hâşâ, ayrılık ateşine bela demem.

6. Yakub'un gönlünü gözet, güzelliğine mağrur olma; Kenanlı Yusuf'a bela olan, kendi güzelliğidir.

7. Mademki nazma ve şiire rağbetin hattı (yazısı) yürürlükten kalktı, ey Fazlî, deftere ve divana boşuna bela çekme.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-e belā" (-a bela) sözüdür; Özkat bu gazeli bir ek ile Türkçe ve Arapça unsurlardan oluşan ek grubu redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "cānān, cān, sūzān, nālān, hicrān, Ken‘ān, dīvān" kelimelerindeki "-ān" sesiyle kurulur. Matla, kafiye kelimeleri arasında bir cinasla açılır: ilk mısradaki "cānāne belā" ikinci mısrada "cānā ne belâ" (ey can, ne bela) diye yeniden okunur. Özkat'ın dipnotuna göre ilk beytin ikinci mısraında nüshada "belā" yerine "ṣafā" yazılıdır. Beşinci beytin ilk mısraı neşirde yarımdır, sonu noktalarla boş bırakılmıştır; Özkat dipnotta nüshada mısraın eksik bırakıldığını belirtir. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yirmi beşinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 232b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin her beyti redifteki "belā" kelimesini başka bir yüze çevirir. İlk beyitte sevgilinin kendisi âşık için yeterli bir beladır; öfkeli bakışı ve zülfünün gamı bunun üstüne eklenir. İkinci beyitte ayrılığın getirdikleri dört parçalı bir dizide sayılır: gönle gam, göze nem, bedene elem, cana bela. "Ġam", "nem" ve "elem" kelimelerinin ses benzerliği mısra içinde küçük bir iç kafiye kurar. Üçüncü beyitte sevgilinin uzun boyu bir bela, zülfü ise ayrı bir "baş ağrısı"dır; Özkat bu beyti "baş ağrıtmak" deyiminin örneği olarak verir. Zülfün başa ait olması deyime somut bir anlam katar.

Dördüncü beyit âşığın paradoksunu dile getirir: gönül aşkın belasını diler, âşık da Allah'tan o gönle bela vermesini ister; bela vermek burada gönlün dileğini yerine getirmek demektir. Altıncı beytin ilk mısraında Yakub'un gönlü, ikinci mısraında Kenanlı Yusuf anılır; bu, Yusuf kıssasına yapılmış bir telmihtir. Yusuf'un başına gelenler kendi güzelliğinden doğmuştur; sevgiliye de güzelliğine mağrur olmaması öğütlenir. Son beyitte şair şiirin kendisinden yakınır. "Nesḫ" kelimesi hem bir hükmün yürürlükten kalkması hem de nesih yazısı anlamına gelir; "ḫaṭ" (yazı), "defter" ve "dīvān" ile birlikte bir tenasüp kurar. Mısra, şiire ve nazma gösterilen ilginin kalmadığını söyleyerek şairin kendine bir sitemidir; "dīvāne belā" sözünde "dīvān" kelimesi redifle birleşerek "dīvāne" (deli) kelimesini de hatırlatır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 298-299, gazel no. 25 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 232b); ayrıca s. 69 (redifler), s. 91 (deyimler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar