1845 yılında Ezinepazar nahiyesinin temettuat defterine yazılan on beş hanenin hepsi ziraatçıdır; Karsan, nahiyede hane reislerinin tamamı tek bir meslekle kaydedilmiş birkaç köyden biridir. Amasya'nın güneyinde, il merkezine 48 kilometre uzaklıkta bulunan köyün adı üç yüz yıl öncesinin defterlerinde de aynı biçimiyle geçer. 2025 sonunda Karsan'da 136 kişi yaşıyordu.

Defterlerde Karsan

Adın bilinen en eski kaydı Kanuni döneminin başına aittir. Devlet Arşivleri'nin 1997'de tıpkıbasımıyla yayımladığı 937 (1530) tarihli muhasebe defterinin dizininde "Karsañ" adlı bir köy, Amasya kazasının Yavaş nahiyesine bağlı olarak defterin 375. sayfasında gösterilir. Ad, dizinde başka hiçbir nahiyede tekrarlanmaz. Hüsâmeddîn Yasar'ın anlattığına göre Yavaş, zamanla Cuma Pazarı, Âzîne Pazarı ve nihayet İnepazar diye anılan güney nahiyesinin ilk adıdır; üç yüzyıl sonra Karsan'ın Ezinepazar nahiyesinde görünmesi bu kaydı bugünkü köye bağlamayı kolaylaştırır. Yine de dizin konum vermez ve iki kaydın aynı yer olduğunu doğrudan söyleyen bir belge bulunmamaktadır. Bekir Başalan'ın Merkez ilçede adı değişen yerleşimler tablosunda Karsan yer almaz; ad, en azından yakın dönemde resmî bir değişikliğe uğramamıştır. Adın anlamını ya da kökenini açıklayan bir çalışmaya ulaşılamamıştır.

Ezinepazar Nahiyesinde Bir Çiftçi Köyü

Tayfun Soydal'ın Ezinepazar temettuat defterleri üzerine yüksek lisans tezi, Karsan'ın 1845'teki durumunu ayrıntısıyla verir. Nahiyenin yirmi yedi defterinden biri doğrudan bu köye aittir. Köyde 15 hane kayıtlıdır ve tez, hane başına beş kişi kabulüyle nüfusu 75 dolayında hesaplar. Mesleği yazılan on beş hane reisinin on beşi de ziraatçıdır; ne hizmetkâr ne çoban ne de imam kaydedilmiştir.

Köyün toprağı nahiye ölçüsünde orta büyüklüktedir. 138,5 dönüm ekili tarlaya karşılık 131,5 dönüm tarla ekilmeden durmaktadır; bağ, dutluk ya da bostan yoktur ve hane başına 18 dönüm toprak düşer. Ekili ile boş tarlanın bu kadar birbirine yakın olması nahiyenin geneline uyar; Soydal bunu iş gücü eksikliğiyle ilişkilendirir. Hasatta 62 kile buğday ve 16,5 kile arpa yazılmıştır. Hayvan varlığı 274 baş küçükbaş, 82 baş büyükbaş ve 11 yük ve binek hayvanından oluşur; küçükbaştan elde edilen gelir 935 kuruş olarak hesaplanmıştır.

Kazanç bakımından Karsan, nahiyenin ortalamasının biraz üstündedir. Köyün yıllık geliri 6.859,5 kuruş, hane başına 457,30 kuruştur; nahiyede hane başı ortalama 424,14 kuruştur. Köyden alınan vergi 1.718 kuruşu bulur ve bunun 1.265 kuruşu herkesin gelirine göre konulan vergü-yi mahsusa, 439,5 kuruşu öşür, 13,5 kuruşu ağnam vergisidir; hane başına 114,53 kuruş vergi düşer.

Aynı defterlerde komşu köylere dağılmış küçük bir iz daha vardır. Zoğlu karyesinde, yani bugünkü Aydınca'da, hane reislerinden biri Soydal'ın okumasıyla "Karsaklıoğlu" ya da "Karsanlıoğlu" lakabıyla yazılmıştır. İkinci okuma doğruysa lakap, o ailenin Karsan'dan geldiğini anlatıyor olabilir; defterin kendisi bu konuda bir açıklama yapmaz.

Köy Kaydı ve Nüfus

2015'te arşive alınmış bir köy bilgi formu, Karsan'ın il merkezine 48 kilometre uzaklıkta olduğunu kaydeder. Köyde ilköğretim okulu yoktur ve taşımalı eğitim de yapılmamaktadır; köyün içme suyu ve kanalizasyon şebekesi kurulmuştur, posta işleri bir acenta üzerinden yürür. Aynı kayıtta 1985 sayımı için 415, 1990 için 311, 2000 için 255 kişi yazılıdır. 2008'de Ezinepazar'ı ilçe yapmak üzere hazırlanan teklifin listesinde Ezinepazar'ın çevresindeki otuz dört köy ve belde sayıldığı hâlde Karsan bu listede yer almaz.

2007'de başlayan adrese dayalı yıllık sayımların ilkinde köyde 185 kişi vardı. Sayı ilk yıllarda 160 ile 190 arasında gidip geldi, 2014'ten sonra çoğunlukla 130 ile 150 arasına çekildi ve 2022'de 122'ye indi. Son üç yılda yeniden 135 dolayına çıkan nüfus, 2025 sonunda 68'i erkek, 68'i kadın olmak üzere 136 kişidir. Kırk yılda 415'ten 136'ya inen köy, 1845'te tahmin edilen nüfusunun iki katına yakın bir büyüklüğü bugün de korumaktadır.

Kronoloji

937 (1530): Yavaş nahiyesinde Karsañ köyü deftere geçer.

1845: Ezinepazar temettuat defterinde Karsan'da 15 hane kayıtlıdır.

1985: Sayımda 415 kişi.

2025: Köyde 136 kişi kayıtlıdır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar