Üç kısa beyit ve bir nakarattan ibaret olan "Meryem Suya Gidiyor", bir kızı üç ayrı anda gösterir: suya giderken saçları dalgalanır, inek sağarken saçları yere değer, evleri karşıdadır ve develeri otlar. Notada adı "Meyrem" diye, yörenin söyleyişiyle yazılır; TRT repertuvarındaki başlık ise "Meryem"dir. Kazım Aygül'ün sesinden 9 Temmuz 1943'te plağa alındığında Ankara Devlet Konservatuvarı'nın listesine "Meyrem Oyunu" diye yazılmıştı; bu ad, türkünün oyunla söylendiğini gösterir.

Künye

  • Repertuvar no: 1873 (TRT THM repertuvarı, kırık hava)
  • Yöre: Amasya; repertuvarda "Merzifon/Gümüşhacıköy", konservatuvar kataloğunda Gümüşhacıköy (katalogcunun tahmini), Yücel'de Merzifon
  • Kaynak kişi: Kazım Aygül; notada icra eden de odur
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme tarihi: 9 Temmuz 1943
  • Notaya alan: Ateş Köyoğlu
  • Makam: Çargah ve Bayati Şiraz dizileri (Demircioğlu yalnız Çargah der); karar ve bitiş Do
  • Usul: 4/4
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT'de herkese açık eser sayfası olmadığından 1873 numaralı notanın künyesi ve sözleri Repertükül'den okunmuştur.

Sözleri

Meyrem suya gidiyor
Saçları gel gel ediyor
Bağlantı:
Gız Meyrem Meyrem Meyrem
Gözleri yaşlı Meyrem
Rastıklı kaşlı Meyrem
Meyrem inek sağıyor
Saçları yere değiyor
(Bağlantı)
Garşıdadır evleri
Yayılır develeri
(Bağlantı)

Sözlerde açıklama isteyen kelime azdır. "Gel gel etmek", saçın yürürken dalgalanıp el eder gibi sallanmasıdır. Rastık, kaşları karartmak için kullanılan siyah boyadır; "rastıklı kaşlı Meyrem" kaşlarını boyamış, süslenmiş bir genç kızı anlatır. "Yayılır develeri" develerinin otladığını söyler. Nakaratta yan yana duran "gözleri yaşlı" ile süslü kaşlar, sözlere bir hikâye eklemez; her beyit kendi görüntüsüyle yetinir, mani tarzı türkülerin bilinen huyu da budur. Düz yazıya çevrilince beyitler şunu söyler: Meyrem suya gidiyor, saçları el eder gibi dalgalanıyor; kız Meyrem, gözü yaşlı Meyrem, kaşları rastıklı Meyrem; Meyrem inek sağıyor, saçları yere değiyor; evleri karşıda, develeri otluyor.

Son beyit Amasya repertuvarında bir başka türküde de karşımıza çıkar. TRT repertuvarında 51 numarayla kayıtlı "Karşıdadır Evleri" tam olarak "Karşıdadır evleri / Yayılır develeri" beytiyle açılır ve hemen ardından "Oturmuş inek sağar" diye süren bir dize gelir; inek sağan kız görüntüsü de "Meryem Suya Gidiyor"da vardır. O türküde dizelerin arasına "hele yandım" ve "diley diley sallan da gel" ayaklı bir nakarat girer. İki türkünün ezgileri arasında bir bağ olup olmadığını inceleyen bir çalışma bulunamadı; ortak beyit, mani dizelerinin aynı yörede türküden türküye geçtiğini gösterir.

Hikâyesi

Meyrem'in kim olduğu sorusu kaynaklarda cevapsız kalır; türkünün kimin için söylendiğine dair bir rivayet de yazıya geçmemiştir. Plak listesi adın, tarihin ve okuyanın ötesinde bir şey kaydetmez, türkünün sözleri de olay anlatmaz, bir kızın birkaç anını gösterir.

Müzikal Özellikleri

Repertuvar künyesi ezgiyi Çargah ile Bayati Şiraz dizilerinin birleşimi olarak tanımlar. Ezgi Do'da karar verip yine Do'da biter; en pes ses kararın altındaki Si, en tiz ses Sol, genişlik altı sestir. Nail Demircioğlu'nun 48 türkülük tablosunda Çargah yalnız iki eserde görülür: "Evleri Görünüyor" ve bu türkü. Demircioğlu ikinci diziyi anmaz. Usul 4/4'lüktür.

Haluk Yücel, 2016'da Merzifon türküleri üzerine yazdığı makalede, incelediği 94 türkünün 28'inin mani karakterli olduğunu, bu türden türkülerin konu bütünlüğünden çok kafiye ve uyum gözetilerek söylendiğini belirtir ve örnek olarak "Meryem Suya Gidiyor"un sözlerini verir. Beyitlerin kısalığı ve her birinin ardından dönen nakarat, bu tespitle örtüşür. Yücel iki yıl sonra hazırladığı tür tablosunda onu "Meyrem suya gidiyor (Merzifon)" adıyla kırık havalara koyar.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Repertuvar icrayı da Kazım Aygül'e verir. Kazım Aygül aynı gün Gümüşhacıköy'de "Parçalı"yı, oyun havası olarak kaydedilen "Livana"yı, Kul Hüseyin'den bir güzelleme, Pir Sultan Abdal'dan bir deyiş, bir Kırklar Semahı ve bir mersiye de okumuştur; TRT repertuvarındaki 1870 numaralı "Yazı Yazdım Sokuya"nın da kaynak kişisidir. Çevrimiçi notanın yanındaki kaydın kimden alındığı yazılmamış. Türkünün sonraki icralarına, TRT kadrosundan olsun dışından olsun, kaynaklarda rastlanmıyor. Repertuvarın bütünü Yeşilırmak'ın Ezgisi: Amasya Türküleri ve Uzun Havaları yazısında anlatılır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar