Özgün Metin

Vezin: Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

Fakîhler ders-i ‘aşkı mushaf-ı ruhsârı bilmezler
Sefîhler kenz-i mahfî gevher-i esrârı bilmezler
Fünûn-ı ‘aşkı ger zâhir-perestler bilmez ‘ayb olmaz
Harîdârân-ı har-mühre dür-i şehvârı bilmezler
Katı ma‘zûrdur müştâk-ı cennet hem-çü zâhid çün
Bilürler dârı ahmaklar velî diyâr bilmezler
Severler bir bölük yem-hâr isterler ‘alef-zârı
Şikem kaydın çekenler neş’e-i dîdârı bilmezler
Habîbân anlamaz agyârı bilmez gayr-ı dildârı
Bilenler yârı tahkîkãne gayr-i yârı bilmezler
Kadeh-hârân-ı sevdâ mest-i ma‘nâ anlamaz âyîn
Taleb-kârân-ı bî-mezheb dîn ü dindârı bilmezler
Degül vâkıf özinden bî-haberdir câm-ı mahviyyet
Çekenler mest-i lâ-ya‘kıl olanlar varı bilmezler
Nazar kılmaz talebkârân bakmaz sünbülistâna
Esîr-i turra-i tarrârlar şeh-mârı bilmezler
Gezer Mîr Nigârî lâübâlî nâmdan geçmiş
Cünûn-ı dîde-i Leylâ olanlar ‘ârı bilmezler

Günümüz Türkçesiyle

1. Fakihler aşk dersini, yanağın Mushaf'ını bilmezler; beyinsizler gizli hazineyi, sırlar incisini bilmezler.

2. Zahire tapanlar aşkın ilimlerini bilmezse ayıp olmaz; eşek boncuğu alıcıları padişahlara layık inciyi tanımazlar.

3. Zahit gibi cennete hasret duyan kişi pek mazurdur; çünkü ahmaklar evi bilir ama evin sahibini bilmezler.

4. Bir takımı yemi sever, otlak ister; karın kaydını çekenler yüzü görmenin neşesini bilmezler.

5. Sevgililer rakibi anlamaz, sevgiliden başkasını tanımaz; sevgiliyi gerçekten bilenler sevgiliden başkasını bilmezler.

6. Sevda kadehini içenler, mana sarhoşları âyin (dış usul) anlamaz; mezhepsiz arayıcılar dini ve dindarı bilmezler.

7. Yok olma kadehini içenler kendilerinden haberdar değildir, habersizdirler; kendinden geçmiş sarhoşlar varlığı bilmezler.

8. Arayış yolundakiler sümbül bahçesine bakmaz, göz atmaz; yankesici kâkülün esirleri şahmarı tanımazlar. (Beytin ikinci mısraı için verilen anlam kesinlik taşımaz.)

9. Mîr Nigârî addan sandan geçmiş, kayıtsızca dolaşır; Leylâ'nın gözüne divane olanlar ar nedir bilmezler.

Edebî ve Tarihî Yorum

Redif "bilmezler", bilmezler, gazelin her beytinde iki topluluğu ayırır. Bir yanda fakihler, zahire tapanlar, cennete hasret duyan zahitler ve karın kaydına düşenler vardır; bunlar aşkın bilgisinden habersizdir. Öbür yanda aşk sarhoşları, kendinden geçmişler ve Leylâ'nın gözüne divane olanlar durur; bunlar da âyini, mezhebi, varlığı ve ârı bilmez. Aynı fiil iki yöne çalışır. Birinci topluluğun bilmediği şey bir eksikliktir, ikincisinin bilmediği bir özgürlük. Gazel bu ikiliği dokuz beyit boyunca, her seferinde başka bir kelimeyle kurar.

İlk beyitteki "kenz-i mahfî", gizli hazine, tasavvufta çok bilinen bir kutsî hadise dayanır: "Ben gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim ve âlemi yarattım." Fakihlerin ve beyinsizlerin bilmediği budur. İkinci beyitte "har-mühre", eşek boncuğu, hayvanların boynuna takılan ucuz mavi boncuktur; onu alıp satanlar padişah incisinin değerinden anlamaz. Üçüncü beyitteki "dâr" ve "diyâr" ayrımı divanın bir önceki gazellerinden de tanıdıktır: ahmaklar evi bilir, evin sahibini bilmez. Burada bir hoşgörü de vardır; şair cennete hasret duyanı "pek mazur" görür, çünkü bilmediği şeyden sorumlu tutulamaz.

Altıncı beyit gazelin en sert sözünü taşır: "bî-mezheb", mezhepsiz arayıcılar dini ve dindarı bilmez. Kelimeyi burada inanç dışı bir tutum olarak değil, dış kural ve usulle bağını koparmış, yalnız arayışla yaşayan sûfînin hâli olarak okumak gerekir; aynı beyitteki "âyîn", usul ve tören, bu okumayı destekler. Nigârî ömrünün sonuna doğru Râfızîlikle suçlanmış ve 1884'te Harput'a sürülmüştür; böyle mısraların onu suçlayanlara malzeme vermiş olabileceği düşünülebilir, ama bu konuda doğrudan bir kayıt yoktur. Mahlas beytinde şair kendini Mecnun'un yanına koyar: addan sandan geçmiş, Leylâ'nın gözüne divane olanlar gibi utanma nedir bilmez.

Kaynakça

  • Nigârî, Nigârî Dîvânı, haz. A. Azmi Bilgin, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017 (e-kitap, Kültür Eserleri Dizisi 482), şiir 173, s. 110. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194361/nigari-divani.html
  • Aytekin Şenzeybek, "Hamza Nigârî'nin Farklı İslam Yorumlarına Yaklaşımı", Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47, 2019, s. 429-444.

Çevrimiçi kaynaklar