Özgün Metin

Vezin: Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

Ey sanem zehr-âb-ı nâbın âb-ı hayvândır bana
Derd-i çeşmin başka bir cân özge dermândır bana
Sohbet-i la‘lin kitâb-ı zevk-efzâdur belî
Güft ü gûyun mekteb-i sevdâda Kur’ândır bana
Eyle bir dîvâneyem çeşmin tevellâsında kim
Vâlihimdir ehl-i ‘âlem cümle hayrândır bana
Âh u zârımdan felek ser-geştedir ammâ ki sen
Bir dimezsin başım ağrıtdın ne efgãndır bana
Urmagil peykâna el meccâne zahmet çekme kim
Âşık-ı vaktem sana cân virmek âsândır bana
Ârzum sensin mücerred ‘âlem-i dâreynde
Hak bilür ne hûrîdir matlab ne gılmândır bana
Zikr-i la‘linden beni agyârlar fârig dimiş
Fârig olmaz ‘âşıkın senden bu bühtândır bana
Dem-be-dem lezzet virür cevrin cefâ mu‘tâdıyam
Merkez-i lutfum ‘azîzim veh ne ihsândır bana
Üktülûnî yâ kerem-kârân bir dem lutf idin
Kim vücûdum perde-i dîdâr-ı cânândır bana
Âb-ı hayvândır diyü zevk eylerem akdıkca kan
Katl-i cânânam Nigârî başka bir cândır bana

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey sanem, saf zehir suyun bana âb-ı hayattır; gözünün derdi bana başka bir can, başka bir dermandır.

2. Dudağının sohbeti zevk arttıran bir kitaptır, evet; sözün, sevda okulunda bana Kur'an'dır.

3. Gözünün sevgisinde öyle bir divaneyim ki dünya halkı bana şaşkın, hepsi bana hayrandır.

4. Ah ve iniltimden felek başı dönmüş; ama sen bir kez olsun "başımı ağrıttın, bu ne figandır" demezsin.

5. Oka boşuna el atma, zahmet çekme; ben vakti gelmiş bir âşığım, sana can vermek bana kolaydır.

6. İki dünyada tek arzum sensin; Hak bilir, ne huri ne gılman bana bir dilektir.

7. Ağyar, beni dudağını anmaktan vazgeçmiş demiş; âşığın senden vazgeçmez, bu bana bir iftiradır.

8. Cevrin her an lezzet verir, cefaya alışkınım; ey azizim, lütfunun merkeziyim, vay ne ihsandır bana.

9. Ey kerem sahipleri, beni öldürün, bir an lütfedin; çünkü varlığım bana sevgilinin yüzünün perdesidir.

10. Kan aktıkça "âb-ı hayattır" diye zevk ederim; Nigârî, sevgilinin beni öldürmesi bana başka bir candır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Dokuzuncu beyitteki Arapça "üktülûnî", beni öldürün demektir ve tasavvuf edebiyatının en ünlü beyitlerinden birini hatırlatır. Hallâc-ı Mansûr'a atfedilen "Uktulûnî yâ sikâtî, inne fî katlî hayâtî" (Öldürün beni ey güvendiklerim, çünkü benim hayatım öldürülmemdedir) mısraı, ölümün asıl hayata açılan kapı olduğu düşüncesinin simgesi olmuştur. A. Azmi Bilgin, Nigârî'nin şiirlerinde adı geçen başlıca mutasavvıflar arasında Hallâc'ı da sayar. Nigârî aynı düşünceyi kendi gerekçesiyle kurar: varlığı sevgilinin yüzünü örten bir perdedir, perde kalkmadıkça yüz görünmez. Son beyit buna bir sonuç ekler: sevgilinin elinden ölmek başka bir candır, akan kan âb-ı hayattır.

Gazel bu çizgide bir dizi tersine çevirme yapar. İlk beyitte zehir âb-ı hayat, göz derdi derman olur. İkinci beyitte sevgilinin sözü "sevda okulunda" bir Kur'an'a benzetilir; bu cüretli benzetme, okulun sevda okulu olmasıyla sınırlanır ve sevgilinin sözünün âşık için temel metin olduğunu söyler. Altıncı beyitte cennetin hurileri ve gılmanları, yani cennet ehline hizmet eden genç hizmetçiler, istenmez; iki dünyada tek arzu sevgilidir. Beşinci beyitte âşık sevgiliye ok atma zahmetine bile girmemesini söyler: "‘âşık-ı vakt", vakti gelmiş âşıktır ve can vermek ona kolaydır.

Dördüncü beyit bu yüksek tonun yanına gündelik bir sahne koyar. Felek bile âşığın feryadından başı dönmüşken, sevgili bir kez olsun "başımı ağrıttın" diye şikâyet etmez; yani onu duymaz bile. On beyitle gazel, bu bölümdekilerin çoğundan uzundur; "-dır bana" redifinden önce gelen kafiyelerin hepsi "-ân" ile biter: hayvân, dermân, Kur’ân, hayrân, efgân, âsân, gılmân, bühtân, ihsân, cânân, cân.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar