Özgün Metin

Vezin: Mef ‘ûlü mefâ‘ilün fe‘ûlün

Ey ‘aşk-ı şirîn-kelâmı ahlâ
Senden kamu güft ü gûy-ı zîbâ
Ey ‘aşk-ı lezîz-i hüsn-zâde
Senden kamu nesr ü nazm-ı hüsnâ
Ey ‘aşk-ı cihâna gulgule-endâz
Senden kamu hûy u hây-ı şeydâ
Ey ‘aşk-ı ferahdih tarab-sâz
Senden kamu nagme-i dil-ârâ
Ey ‘aşk-ı şarâb-ı Hak-perestân
Senden çekilür sadâ-yı mînâ
Ey ‘aşk-ı kilîd ü kufl-i esrâr
Senden açılur kamu mu‘ammâ
Ey 'aşk-ı delîl ü pîr-i sâlik
Senden umulur visâl-i Mevlâ
Ey 'aşk-ı Hudâ Hudâ seversen
Vir destime dest-i mey-i sahbâ
Ey 'aşk-ı Nigârî dâğ-dârın
Çık başına çak ayağ-ı sevdâ

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey tatlı sözlüsü, sözü en tatlı olan aşk; bütün güzel söz ve konuşmalar sendendir.

2. Ey güzellikten doğmuş lezzetli aşk; bütün güzel nesir ve nazım sendendir.

3. Ey dünyaya gürültü salan aşk; bütün çılgınların hay huyu sendendir.

4. Ey gönül açan, neşe çalgısını çalan aşk; gönül süsleyen bütün nağmeler sendendir.

5. Ey Hakka tapanların şarabı olan aşk; şişenin sesi senden yükselir.

6. Ey sırlar kilidinin anahtarı olan aşk; bütün muammalar seninle açılır.

7. Ey yolcunun kılavuzu ve piri olan aşk; Mevlâ'ya kavuşmak senden umulur.

8. Ey aşk, Allah'ını seversen elime kızıl şarabın kadehini ver. (Mısrada "dest", yani el kelimesi iki kez geçer: "destime dest-i mey"; ikinci "dest"in burada kadeh ya da bir el dolusu şarap anlamında kullanıldığı düşünülebilir.)

9. Ey aşk, dağlarla yaralanmış Nigârî'nin başına çık; sevda kadehini dikip iç. (Mısranın okuması kesin değildir; "çak" kelimesi "çakmak", yani kadehi bir dikişte içmek anlamında anlaşılmıştır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Dokuz beytin her biri "Ey ‘aşk" diye başlar. Şair aşkı bir kişi gibi karşısına alır ve ona sıfat üstüne sıfat ekleyerek seslenir; ilk altı beytin ikinci mısraları da aynı kelimeyle, "Senden" diye açılır. Bu düzenli tekrar (tekrir) gazeli bir yakarışa, belki de topluca okunacak bir ilahiye yaklaştırır. Divanın gazel bölümü bu şiirle başlar; Nigârî ilk gazelini doğrudan aşka ayırmış olur.

Sıfatların sırası rastgele değildir. İlk iki beyitte aşk, sözün kaynağıdır: tatlı söz, güzel konuşma, nesir ve nazım onundur. Şairin şiirini aşkın armağanı saydığı başka beyitleri de vardır; neşri hazırlayan A. Azmi Bilgin de girişte, Nigârî'nin divanını aşkın ürünü saydığı bir beyti öne çıkarır. Üçüncü ve dördüncü beyitlerde aşk ses ve müzik olur: dünyayı gürültüye boğan, çalgı çalan, nağme düzen bir güçtür. Beşinci beyitte şarap imgesine geçilir; "Hak-perestân", yani Hakka tapanlar ifadesi bu şarabın hangi şarap olduğunu hemen açıklar. "Sadâ-yı mînâ", şişeden kadehe dökülen şarabın sesidir ve bir önceki beyitteki nağmeleri yeni bir sese bağlar.

Altıncı ve yedinci beyitler aşka bilgi ve yol göstericilik yükler. Aşk hem kilidin hem anahtarın adıdır; çözülemeyen muammalar onunla açılır. Sâlike, yani tasavvuf yolcusuna kılavuzluk eden pir de odur ve Allah'a kavuşma ondan umulur. Bu, mürşidin yerine aşkı koyan bir söyleyiştir; Nigârî'nin şeyhi İsmâil Şirvânî'nin onun için "mürşidi aşktır" dediği rivayet edilir.

Son iki beyitte ton değişir. "Hudâ Hudâ seversen" bugün de söylenen "Allah'ını seversen" kalıbının eski bir biçimidir ve şiire konuşma dilinin sıcaklığını getirir. Mahlas beytindeki "ayağ" kelimesi kadeh demektir; eski Türkçede ve Azerbaycan sahasında yaygın olan bu kullanım Nigârî'nin dilinin karakterini gösterir. Kafiyede tek bir ses yeter: ahlâ, zîbâ, hüsnâ, şeydâ, dil-ârâ, mînâ, mu‘ammâ, Mevlâ, sahbâ ve sevdâ kelimelerinin hepsi uzun "â" ile biter.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Fatih Çınar, "Nakşî-Hâlidî Şeyhi Hamza Nigarî'nin İsteğiyle Yazılan Bir Ehl-i Beyti Müdafaa Risalesi: Risâle fî Ta'n li-men Hâlefe Ali Radıyallahu Teâlâ Anh", Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, VII/1, 2019, s. 125-150. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/803338

Çevrimiçi kaynaklar