Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilün

Ey kamer-tal‘at ey rütbe-i pesi mi‘râc
Nüh felek beste meger hâs kulundur muhtâc
Hûrşîd ü mâh-ı cihân-tâb şâhân-ı feleki
Bendegân-ı ser-i kûyundı seher ü şâm bî-tâc
Pey-revin şâm u seher fırka-i ervâh belî
Çâkerin zümre-i nûrânî tarîkın minhâc
Mâye-i pertev sâye-i cihan-tâbındır
Çünki sen ‘âlem-i kevneyne sirâc-ı vehhâc
Hansı rûhânîdir ol kim sana gerden eğmez
Hansı nûrânîdir ol kim sana virmez ol bâc
Deşt-i sevdânı gezer ‘âşık-ı şeydâ doğru
Eylesen bir nazar ey kân-ı kerâmet kıykac
Hamd-i Mevlâ ki nazar-bâzlığım kâr itdi
Bağrına basdı gözüm hâk-i tarîkın bulkaç
Hâk-pây-ı seg-i ser-geşte-i kûyun ey mâh
Âh heyhâ çekerim âh olaydım ben kâc
Lutfuna nisbet ey kân-ı atâyâ deryâ
Görünür katre-i nâ-çîz ü nokta emvâc
Mahz bir ben degülüm tâlib-i ikrâm-ı derin
Sâil-i bârgehindir heme merdân u ezvâc
Merhamet tâcı diler Mîr Nigârî ey şâh
Merhamet eyle ki miskîn-i yetîmdir bî-tâc

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey ay yüzlü, ey rütbesinin ardı miraç olan; dokuz felek sana bağlıdır, meğer (onlar) muhtaç has kullarındır.

2. Cihanı aydınlatan güneş ve ay, feleğin şahları, sabah akşam mahallenin başında taçsız kullarındır.

3. Sabah akşam ruhlar topluluğu senin ardından gider, evet; nurlu topluluk kulundur, yolun doğru yoldur.

4. Cihanı aydınlatan gölgen ışığın mayasıdır; çünkü sen iki âlemin parlayan kandilisin. (Mısra yaklaşık olarak anlaşılmıştır.)

5. Hangi ruhani vardır ki sana boyun eğmez; hangi nurani vardır ki sana vergi vermez?

6. Ey keramet madeni, bir kez yan gözle baksan çılgın âşık sevda çölünü dosdoğru gezer.

7. Mevlâ'ya hamd olsun ki bakışa düşkünlüğüm işe yaradı; gözüm yolunun toprağını bulunca bağrına bastı.

8. Ey ay, mahallenin başı dönmüş köpeğinin ayağının toprağı (olmak isterim); ah, heyhat, keşke ben o olaydım diye ah çekerim. (Beyit yaklaşık olarak anlaşılmıştır.)

9. Ey ihsanlar madeni, lütfuna oranla deniz değersiz bir damla, dalgaları bir nokta görünür.

10. Kapının ikramını isteyen yalnız ben değilim; bütün erkekler ve kadınlar otağının dilencisidir.

11. Ey şah, Mîr Nigârî merhamet tacı diler; merhamet et ki yoksul bir yetimdir, taçsızdır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Cim harfli gazeller bir naatla açılır ve naat son beyitte bir yetimin duasıyla kapanır: "Merhamet eyle ki miskîn-i yetîmdir bî-tâc", merhamet et, o yoksul bir yetimdir, taçsızdır. Bu söz Peygamber'in kendi hayatını da hatırlatır; Duhâ suresinde ona "Seni yetim bulup barındırmadı mı" denir. Şair kendini, yetimliği bilen birine sığınan bir yetim olarak sunar. A. Azmi Bilgin'in neşrin girişinde aktardığına göre Nigârî'nin babası, o daha altı aylıkken öldürülmüştür; şairin "yetîm" kelimesini seçmesinde bu hayat hikâyesinin payı olabilir, ama beyit bunu söylemez.

Gazelin ilk beş beyti bir saltanat tablosu çizer. Dokuz felek Peygamber'e bağlıdır; güneş ve ay, göğün şahları, onun mahallesinin başında taçsız kullardır. Ruhlar ve nurlu varlıklar onun ardından gider, ona boyun eğer ve vergi verir. Divanın te harfli naatında olduğu gibi burada da bütün kâinat Peygamber'in çevresinde döner. Beşinci beyitteki "hansı" (hangi), Azerbaycan Türkçesine özgü bir kelimedir ve aynı beyitte iki kez tekrar edilir.

Altıncı ve yedinci beyitler bakış üzerine kuruludur. Peygamber'in tek bir yan bakışı, sevda çölünde dolaşan çılgın âşığı doğru yola sokar; "kıykac", yan yan anlamındaki bu kelime ile "doğru" arasındaki karşıtlık beyti taşır. Yedinci beyitte şairin "nazar-bâzlık", bakışa düşkünlük, işine yaramıştır: gözü yolun toprağını bulmuş ve onu bağrına basmıştır. "Bulkaç", bulunca demektir ve Azerbaycan Türkçesindeki "-gaç" ekini taşır. Dokuzuncu beyitte lütfun büyüklüğü karşısında deniz bir damla, dalgalar bir nokta kalır. On bir kafiye sözünün dokuzu uzun "-âc" ile biter (mi‘râc, muhtâc, bî-tâc, minhâc, vehhâc, bâc, kâc, emvâc, ezvâc); kıykac ve bulkaç ise kısa "-ac" sesini taşır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar