Hâfız Osman Efendi, Amasya'nın Üçler Mahallesi'nde kurulmuş bir vakıf ailesinin, Hândânzâdelerin şair kadısıdır. Çocukken Kur'an'ı ezberlemiş, ilk görevini atasının türbesinde cüzhan olarak almış, sonra kadılık mesleğine girip Anadolu kasabalarında hüküm vermiş, 1152'de (1739-40) Amasya'da ölmüştür. Sürûrî mahlasıyla yazdığı şiirlerin bugüne bir tek örneği gelmemiştir.

Hüsameddin'in Kaydı

Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın Amasya Tarihi'nde Osman Efendi'nin maddesi kısadır ve ağırlığı soy kütüğüne verir:

Sürûrî Osmân Efendi-Hânedânzâde, Hâfız Amasyalıdır. Dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarından el-Hâc Hâfız Habîb Ağa bin Mehmed Ağa bin Sa'dî Ağa bin Hândân Ağa'nın mahdûmu ve ricâl-i devletten Yûsuf Efendi'nin birâderidir. Amasya'nın Üçler Mahallesi'nde doğdu. Evâ'il-i hâlinde hıfz-ı Kur'ân etdikten sonra ceddi Sa'dî Çelebi Türbesi cüz-hânı oldu. Bu esnâda Amasya ve İstanbul ulemâsından tahsîl-i ulûm edib silk-i kudâta girdi. Anadolu kudâtından olup 1152'de Amasya'da vefât etdi. Âlim, şâir idi. Mahdûmu Hâfız Ahmed Necîb Efendi'dir.

Günümüz Türkçesiyle: Amasyalıdır. Dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarından Hacı Hâfız Habîb Ağa'nın oğlu ve devlet adamlarından Yûsuf Efendi'nin kardeşidir; Habîb Ağa, Mehmed Ağa'nın, o Sa'dî Ağa'nın, o da Hândân Ağa'nın oğluydu. Amasya'nın Üçler Mahallesi'nde doğdu. Gençliğinin başında Kur'an'ı ezberledikten sonra atası Sa'dî Çelebi'nin türbesinde cüzhan oldu. Bu sırada Amasya ve İstanbul âlimlerinden ilim tahsil ederek kadılık mesleğine girdi. Anadolu kadılarından olup 1152'de (1739-40) Amasya'da öldü. Âlim ve şairdi. Oğlu Hâfız Ahmed Necîb Efendi'dir.

Hândânzâdeler ve Sa'dî Çelebi Vakfı

Maddedeki "ceddi Sa'dî Çelebi" sözü, ailenin kökenine dair Hüsameddin'in başka yerlerde verdiği bilgilerle açıklanır. Üçler Mahallesi'nin camisini 1018'de (1609-10) yeniden yaptıran Şemseddîn Sa'dî Çelebi, vakfının tevliyetini azatlı kölesi ve damadı Hândân Ağa'ya ve onun soyuna şart koşmuştu. Hândân Ağa'nın Sa'dî Çelebi'nin kızından olan çocukları, ana tarafından onun torunlarıydı; Hüsameddin'in Osman Efendi için "ceddi" demesi buna dayanır. Vakfın yönetimi bu yüzden Hândânzâdelerin, Şîrînzâdelerin ve Hândânoğullarının elinde kalmış; aileden kapıcıbaşılar, kâtipler ve mütevelliler çıkmıştır. Osman Efendi'nin ilk görevi olan cüzhanlık, yani türbede belli cüzleri okuyup vakfın şartını yerine getirme işi, ailenin kendi vakfında yetişen bir gencin ilk basamağı olmaya pek uygundu.

Babası Hacı Hâfız Habîb Ağa'nın maddesi de ailenin İstanbul'daki yerini gösterir. Habîb Ağa eski saraya girip baltacı olmuş, Baltacılar kethüdalığına yükselmiş, Amcazâde Hüseyin Paşa'nın sadaretinde dergâh-ı âlî kapıcıbaşısı olmuştu. 1115 (1703) cülusunda Şehzade Sultan Mehmed evkafına mütevelli olmuş, bu görevi yıllarca yürütmüş ve 8 Rebîülevvel 1128'de (Mart 1716) ölmüştü. Hüsameddin'e göre ana tarafından Hüsâmeddîn Temennâyî'nin soyundan geldiği için Sa'dî Çelebi vakfının yanında Temennâyî vakfına da mütevelli olmuştu. Maddenin sonunda adı geçen oğlu, "ricâl-i devletten Yûsuf Efendi", Sürûrî'nin kaydındaki kardeşle aynı kişidir; iki madde böylece birbirini doğrular.

Kadılık Yılları

Osman Efendi'nin kadılık hayatı hakkında Hüsameddin yalnız "Anadolu kudâtından" demekle yetinir. Bu ifade, onun Rumeli'de değil Anadolu'daki kadılıklarda, büyük ihtimalle kasaba düzeyindeki kazalarda görev aldığını anlatır; hangi kazalarda bulunduğu, ne zaman kadılığa başladığı bilinmez. Öğrenimini hem Amasya'da hem İstanbul'da tamamlaması, babasının İstanbul'daki konumuyla birlikte düşünülünce şaşırtıcı değildir. Hayatının sonunda Amasya'ya dönmüş ve orada ölmüştür. Ölüm tarihi olarak yalnız yıl verilir.

Kaynakların Durumu

Osman Efendi hakkında bilinenlerin hepsi Hüsameddin'in bu kaydından gelir ve doğum yılı bunların arasında yoktur. Babasının 1128'de öldüğü ve kendisinin 1152'de kadı olarak öldüğü göz önüne alınırsa XVII. yüzyılın son çeyreğinde doğmuş olması gerekir, ama bu bir hesaptır. Lakabındaki "Hânedânzâde", aile adının Hândânzâde biçiminin yazımdaki bir çeşidi olmalıdır; Hüsameddin aynı aile için Handânzâde, Hândân Ağazâde ve Şîrînzâde adlarını da kullanır. Babası ve kardeşi saray ve devlet hizmetinde, kendisi ilmiye yolunda ilerlemiştir.

Hüsameddin'in kitabında Osman Efendi bir Sürûrîler dizisini açar: hemen ardından Mukayyidzâde Sürûrî Ali Efendi ile Âkifzâde Sürûrî Mehmed Efendi gelir. Üçü de Amasyalıdır ve ömürlerinin büyük kısmı XVIII. yüzyıla düşer. Aynı mahlası XVI. yüzyılda Şehzade Mustafa'nın hocası Gelibolulu Sürûrî da taşımıştır; Hânedânzâde Osman Efendi'yi onunla karıştırmamak gerekir.

Şiiri

Sürûrî Osman Efendi'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Maddedeki "âlim, şâir" nitelemesinin arkasında ne bir manzume adı vardır ne de bir örnek. "Sevinçli" anlamına gelen Sürûrî, Osmanlı şiirinde pek çok kişinin seçtiği bir mahlastır; mecmualarda bu imzayı taşıyan bir şiiri Üçler Mahallesi'nin kadısına bağlamak için açık bir kayıt gerekir.

Kronoloji

1018 (1609-10): Şemseddîn Sa'dî Çelebi, Üçler Camii'ni yeniden yaptırır; vakfın tevliyeti Hândân Ağa soyuna geçer.

1115 (1703): Babası Habîb Ağa, Şehzade Sultan Mehmed evkafına mütevelli olur.

1128 (1716): Babası Habîb Ağa ölür.

1152 (1739-40): Sürûrî Osman Efendi Amasya'da ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar