Amasya'ya dört kuşak üst üste müftü veren ailesinde Tâhir Abdullah Efendi başka bir yol tuttu: müftülük yerine kadılığa yöneldi. XVIII. yüzyılın ortalarında yaşamış bir âlim ve şairdi. Babası Şeyh Mehmed Efendi de, dedesi Sânî Abdullah Efendi de Amasya müftüsüydü; kardeşi Hâfız Abdurrahman Efendi de babasının ardından müftü olmuştur. Tahsilini Amasya'nın tanınmış âlimi ve şairi Îdîzâde Hacı Âkif Mustafa Efendi'nin derslerinde tamamlamış, icazet aldıktan sonra önce naip, sonra kadı olmuş ve 1181 (1767-68) yılında ölmüştür. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar onu "ulemâdan, edîb, şâir" diye anar; şiirlerinden bir örnek bilinmemektedir.

Amasya Tarihi'ndeki Kayıt

Tâhir Abdullah Efendi-Müftîzâde. Amasya müftüsü peder Şeyh Mehmed Efendi bin müftüü Abdullah-ı Sânî Efendi'nin büyük mahdûmu ve müftü Hâfız Abdurrahman Efendi'nin birâderidir. Iydîzâde Hacı Âkif Mustafa Efendi'nin dersinde ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm ve ba'dehû nâib ve kadı olup 1181'de vefât etdi. Ulemâdan, edîb, şâir idi.

Dilini sadeleştirerek: Amasya müftüsü Şeyh Mehmed Efendi'nin büyük oğlu, müftü Hâfız Abdurrahman Efendi'nin kardeşidir; Şeyh Mehmed Efendi de müftü Sânî Abdullah Efendi'nin oğludur. Îdîzâde Hacı Âkif Mustafa Efendi'nin dersinde tahsilini tamamlayarak ders okutma icazeti aldı, sonra naip ve kadı oldu ve 1181'de öldü. Âlimlerden, edip ve şairdi.

Bir Müftü Ailesi

Tâhir Abdullah'ın ailesini Hüsameddin'in başka maddelerinden kuşak kuşak izlemek mümkündür. Dede Sânî Abdullah Efendi, yeniçeri serdarı İkinci Ömer Ağa'nın oğluydu; Amasya medreselerinde ve Edirne Dârülhadisi'nde ders okutmuş, ömrünün sonunda Amasya müftüsü olmuş ve 1120'de (1708) ölmüştü. Babası Şeyh Mehmed Efendi, Hüsameddin'de "Pederek" lakabıyla geçer: önce babasından, sonra Çorumlu müftü Hâfız Seyyid Mehmed Efendi'den okumuş, bu hocasına damat olmuş, Halfet Gazi müderrisliğinden sonra Sultan Bayezid imaretinin şeyhliğine ve camiin vaizliğine geçmişti. Halk arasında sevilen bu vaiz, Hüsameddin'in "tahsîlât vak'ası" dediği olayda Fazlızâdelerin düşmanlığına uğramış ve 1171'de (1757-58) Magosa Kalesi'ne sürülmüş, âlimlerin araya girmesiyle serbest bırakılmıştı. 1173'te Âkif Mustafa Efendi ölünce Sultan Bayezid müderrisliğine, 1175 Muharreminde (Ağustos 1761) Amasya müftülüğüne getirildi ve 16 Şevval 1176'da (Nisan 1763) öldü.

Ölümünden sonra müftülük ve Sultan Bayezid müderrisliği oğlu Hâfız Abdurrahman Efendi'ye verildi. Zincir burada da kopmadı: Abdurrahman Efendi'nin oğlu Seyyid Mehmed Efendi de 1214'te (1799-1800) müftü oldu. Hüsameddin'in Zühdü Mahmûd Efendi maddesinde verdiği soy kütüğü, Sânî Abdullah'tan bu Seyyid Mehmed'e kadar dört kuşağı "müftü" sıfatıyla sayar. Tâhir Abdullah'ın amcası Sâdık Ahmed Efendi de kadılık yoluna girmiş ve 1153'te (1740-41) ölmüştü. Tâhir Abdullah'ın naiplik ve kadılıkla geçen hayatı, ailenin müftülük çizgisinin yanında amcasının izlediği bu ikinci yola benzer.

Hocası Âkif Mustafa Efendi

Tâhir Abdullah'ın tahsilini tamamladığı Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi, XVIII. yüzyılın ilk yarısında Amasya'nın en tanınmış âlimlerinden biriydi. İki kez Amasya müftülüğü yapmış, uzun yıllar şehrin medreselerinde ders okutmuş ve "Âkif" mahlasıyla şiir yazmıştı. Hüsameddin'in Tâhir için "edîb, şâir" demesi, onun hocasının çevresinde şiirle de uğraştığını düşündürür.

Kaynakların Durumu

Hüsameddin'in iki maddesi Tâhir Abdullah'ın aile içindeki yeri konusunda uyuşmaz. Tâhir'in kendi maddesinde o, Şeyh Mehmed Efendi'nin "büyük mahdûmu"dur. Babanın maddesinde ise "büyük mahdûm" Hâfız Abdurrahman Efendi'dir; imaret şeyhliğinin verildiği öteki oğullar da Abdürrahîm, Mehmed ve Mustafa diye sayılır, Tâhir Abdullah adı bu listede yoktur. Tâhir 1181'e kadar yaşadığına göre babası öldüğünde hayattaydı; adının anılmaması, imaret şeyhliğinin kadılık yapan bir oğula verilmemesiyle açıklanabilir, ama kaynak böyle bir açıklama yapmaz. "Tâhir" kelimesinin bir mahlas mı, yoksa çift adın bir parçası mı olduğu da maddeden anlaşılmaz.

Amasya kayıtlarında aynı adı taşıyan bir başkası daha vardır: kütüphaneci şair Hükmî Mehmed Efendi'nin, babalarının 1213'teki (1798-99) ölümünden sonra kütüphane görevini birlikte üstlendiği kardeşi Tâhir Abdullah Efendi. Emîr İmâmzâde ailesinden gelen bu adaş, XVIII. yüzyılın sonunda, Müftîzâde Tâhir Abdullah'ın 1181'deki ölümünden otuz yılı aşkın bir süre sonra hâlâ görev başındaydı; ikisini aynı kişi saymak mümkün değildir.

Şiiri

Tâhir Abdullah Efendi'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Şairliğinin bilinen tek izi, maddedeki "edîb, şâir" sıfatlarıdır. Hakverdioğlu da on birinci cildin şairleri arasına adını "Tâhir Abdullah Efendi-Müftîzâde" biçiminde yazar.

Kronoloji

1120 (1708): Dedesi müftü Sânî Abdullah Efendi ölür.

1171 (1757-58): Babası Şeyh Mehmed Efendi Magosa Kalesi'ne sürülür.

1173 (1759-60): Hocası Âkif Mustafa Efendi ölür; Sultan Bayezid müderrisliği babasına geçer.

16 Şevval 1176 (Nisan 1763): Babası, Amasya müftüsüyken ölür; müftülük kardeşi Hâfız Abdurrahman Efendi'ye verilir.

1181 (1767-68): Tâhir Abdullah Efendi ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar