Divanının yazma nüshaları bugüne ulaşmış olan Tayyibî Mehmed Efendi, Divân-ı Hümâyûn kaleminde yetişmiş bir kâtipti; Amasyalı vezir Hacı Efendizâde Ömer Paşa'nın divan kâtibi olarak Mısır'dan Bağdat'a uzanan bir hayat sürdü. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın Amasya Tarihi'si onu şehrin Tayyibzâde ailesine bağlar ve 1096 (1684-85) yılında Bağdat'ta öldüğünü yazar. Tezkirelerde ise "Tıybî" ya da "Taybî" diye okunan, İstanbullu olduğu söylenen ve 1090 (1679) yılında ölen bir Mehmed Çelebi vardır; o da Divân-ı Hümâyûn kâtibidir, Ömer Paşa'nın divan kâtipliğini yapmıştır ve bir divanı vardır. İki kaydın aynı kişiyi anlattığı büyük ölçüde açıktır, ama doğum yeri ve ölüm yılı konusunda kaynaklar ayrılır. Divanın nüshaları bulunduğu hâlde metni incelenemediği için şiirlerine ulaşılamamıştır.

Hüsameddin'in Kaydı

Hüsameddin ailenin iki Tayyib Efendi'sini anlattıktan sonra sırayı Tayyibî'ye verir:

Amasyalıdır. Kudâtdan Abdurrahman Efendi bin Tayyib Efendi bin Abdürrahîm Efendi'nin mahdûmudur. Amasya'da Hâfız Fazlullah Efendi'den türlü yazıları öğrendi. İstanbul'da Divân-ı Hümâyûn kalemine girip orada tahsîl-i ilme çalışıp kâtib oldu. 1074'de Amasyalı Hacı Efendizâde Ömer Ağa silâhdârlıkdan vezâretle Mısır vâlisi oldukda divân kâtibi olup maiyyetinde devr-i vilâyât etdi. Ömer Paşa'nın Bağdat vâliliğinde yanında bulunup 1096'da Bağdat'da vefât etdiği "Gülşen-i Hulefâ"da yazılıdır. Kâtib, şâir, sâhib-i divân'dır.

Bugünün Türkçesiyle: Amasyalıdır. Kadılardan Abdurrahman Efendi'nin oğludur; Abdurrahman Efendi, Abdürrahîm Efendi oğlu Tayyib Efendi'nin oğludur. Amasya'da Hâfız Fazlullah Efendi'den çeşitli yazı türlerini öğrendi. İstanbul'da Divân-ı Hümâyûn kalemine girdi, orada ilim tahsiline de çalışarak kâtip oldu. 1074'te Amasyalı Hacı Efendizâde Ömer Ağa silahdarlıktan vezirlikle Mısır valisi olunca onun divan kâtibi oldu ve maiyetinde vilayet vilayet dolaştı. Ömer Paşa'nın Bağdat valiliğinde de yanında bulundu ve 1096'da Bağdat'ta öldüğü Gülşen-i Hulefâ'da yazılıdır. Kâtip, şair ve divan sahibidir.

Ölüm tarihi için Hüsameddin'in gösterdiği kaynak, Nazmîzâde Murtazâ'nın Bağdat tarihi Gülşen-i Hulefâ'dır. Maddedeki öbür bilgilerin nereden alındığı belirtilmez.

Ailesi

Hüsameddin'in verdiği soy zinciri, Tayyibî'yi XVI. yüzyılın Tayyibzâdelerine bağlar. Babası kadı Abdurrahman Efendi'dir. Dedesi Tayyib Efendi 1033'te (1623-24) Çorum kadısıydı, ardından Çankırı ve Antalya kadılıklarında bulunmuş, İçerişehir'deki Hâtun Paşa Mescidi'ni ve Çorum'da bir mescidi imar ettirmiş, 1045'ten sonra ölmüştü. Onun babası, Diyarbekir kadısıyken 1005'te (1596-97) ölen Abdürrahîm Efendi'dir. Abdürrahîm de Şehzade Mustafa'nın yakınlarından kadı ve şair Tayyib Efendi'nin oğlu, şair Ehlî Mehmed Efendi ile Şeyhî Abdullah Efendi'nin kardeşidir. Tayyibî, bu ilk Tayyib Efendi'nin torununun torunudur.

Mısır ve Bağdat Yılları

Tayyibî'nin bağlandığı Hacı Efendizâde Ömer Paşa, Hüsameddin'in yıllık olaylar bahsinde de geçer: 1074 şabanında (Şubat-Mart 1664) padişahın silahdarı olan Amasyalı Hacı Efendizâde Ömer Ağa bin Hacı Abdülbâkî Çelebi vezirlikle Mısır valisi olmuş, kendisine "Öküz Ömer Paşa" denmişti. Paşa sonraki yıllarda Bağdat valiliğine de getirildi; Hüsameddin'in başka maddelerine göre 1095'te (1684) Bağdat'tan azledilmiş, 1102'de (1690-91) ölmüştür. Paşanın kethüdası, imamı ve adamları arasında Amasyalılar çoktu ve bunların birçoğu Hüsameddin'de ayrı maddelerle anlatılır. Tayyibî de bu Amasyalı maiyetin kâtibiydi.

Tayyibî'nin divanı üzerine yapılan iki yüksek lisans tezinin özet bölümleri, tezkirelerin onu Mısır, Kahire, Bağdat ve Şam valilerinin divan kâtibi olarak andığını bildirir. Müstakimzâde onu "Bağdat valisi vezir Ömer Paşa'nın divan kâtibi" diye tanıtır; Tuhfe-i Nâilî'de de aynı nitelik geçer. Safâyî tezkiresi onu "hoş-nüvîs ü hoş-tab'", yani güzel yazılı ve şiire yatkın diye niteler. Bu son söz, Hüsameddin'in Tayyibî'nin Amasya'da Hâfız Fazlullah Efendi'den çeşitli yazıları öğrendiği bilgisiyle örtüşür.

Kaynakların Durumu

Hüsameddin'in "Tayyibî" diye okuduğu mahlas Arap harfleriyle طيبى yazılır ve "Tıybî", "Taybî" diye de okunabilir. Divanı üzerine çalışan araştırmacılar mahlası Tıybî ya da Taybî biçiminde vermiştir. Hüsameddin'in Tayyibî'si ile tezkirelerin Tıybî'si arasındaki ortak noktalar çoktur: ikisinin de adı Mehmed'dir, ikisi de Divân-ı Hümâyûn kâtibidir, ikisi de Ömer Paşa'nın divan kâtipliğini yapmış, Mısır ve Bağdat'ta bulunmuştur, ikisinin de bir divanı vardır ve ikisi de güzel yazı yazar. Bu kadar örtüşme, aynı kişinin söz konusu olduğunu gösterir; Hüsameddin ise iki adı hiçbir yerde birleştirmez; eşleştirmeyi yapan biziz.

Ayrılık iki noktadadır. Tezlerin özet bölümlerine göre tezkirelerin hepsi Tıybî'nin doğum yerini İstanbul olarak verir ve ölümünü ittifakla 1090 (1679) yılına koyar; ölüm yeri ise hiçbir kaynakta yazılı değildir. Hüsameddin ise onu Amasyalı sayar ve Gülşen-i Hulefâ'ya dayanarak 1096'da Bağdat'ta öldüğünü söyler. Amasyalı bir kadı ailesinin oğlunun İstanbul'da doğmuş olması imkânsız değildir; Divân-ı Hümâyûn'a giren bir kâtibin İstanbul'da tanınması da tezkirecilerin onu İstanbullu sanmasına yol açmış olabilir. Ölüm yılındaki altı yıllık fark için ise eldeki bilgiler bir karar vermeye yetmez.

Divanı ve Şiiri

Tayyibî'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Divanının tenkitli metni Halil İbrahim Bulan'ın 1995'te Selçuk Üniversitesi'nde, Türkçe divanı ise Sabiha Tak'ın 1999'da Marmara Üniversitesi'nde hazırladığı yüksek lisans tezlerinde yer alır; iki tezin de tam metni açık erişimde bulunmamaktadır. Bulan'ın özetine göre şairin elde tek eseri bu divandır; divanda gazel, rubai, tahmis, terkib-i bend, kıta ve kaside vardır, Farsça bir gazel, bir rubai ve bir sâkînâme de Farsçaya hâkimiyetini gösterir. Özet onu orta büyüklükte bir divanı olan, Sebk-i Hindî'nin etkisinde, melâmî meşrepli, iç dünyasını anlatan bir şair olarak değerlendirir. Tak'ın özetinde ise Safvet tezkiresinde Tıybî'nin iki gazelinin bulunduğu, şairin eserlerinde geçim sıkıntısından ve değerinin bilinmemesinden yakındığı belirtilir. Divanın yazma nüshaları ve tezlerdeki metin incelenemediği için Tayyibî'den şimdilik tek bir beyit bile aktarılamamaktadır.

Kronoloji

1033 (1623-24): Dedesi Tayyib Efendi Çorum kadısıdır.

1074 şabanı (Şubat-Mart 1664): Hacı Efendizâde Ömer Paşa Mısır valisi olur; Tayyibî onun divan kâtibi olarak yanında bulunur.

1090 (1679): Tezkirelere göre Tıybî Mehmed Çelebi ölür.

1095 (1684): Ömer Paşa Bağdat valiliğinden alınır.

1096 (1684-85): Hüsameddin'e göre Tayyibî Bağdat'ta ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Halil İbrahim Bulan, Taybi Mehmed Çelebi Hayatı Eserleri-Edebi Kişiliği Divan'ın Tenkidli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1995 (YÖK Tez No 42433; özet). https://tezara.org/theses/42433
  • Sabiha Tak, Tıybi ve Türkçe Divanı, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1999 (YÖK Tez No 89795; özet). https://tezara.org/theses/89795

Çevrimiçi kaynaklar