Soku, yörede tahıl dövülen taş dibeğin adıdır. Türkü, yazının kâğıda değil bu dibeğe yazıldığını söyleyerek açılır: gelen geçen okusun, ergenlik çağındaki güzeller halı kilim dokusun. TRT'nin halk müziği repertuvarında 1870 numarayı taşıyan eserin kaynak kişisi Kazım Aygül, notaya alanı Ateş Köyoğlu'dur. Repertuvarda yöresi Merzifon olarak geçer; Haluk Yücel'in Amasya türküleri listesi ise adın yanına "Gümüşhacıköy" yazar. Kazım Aygül'ün 1943'te Ankara Devlet Konservatuvarı heyetine okuduğu bütün parçaların Gümüşhacıköy'de alınmış olması bu ikinci kaydı destekler.

Künye

  • Repertuvar no: 1870, TRT THM repertuvarının kırık hava bölümünde
  • Yöre: Amasya; repertuvarda Merzifon, Yücel 2018'de Gümüşhacıköy, Demircioğlu 2022'de Merzifon-Gümüşhacıköy
  • Kaynak kişi: Kazım Aygül (icra eden de kendisi)
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme tarihi: repertuvar künyesinde verilmemiş
  • Notaya alan: Ateş Köyoğlu
  • Makam: Karcığar dizisi; karar La, bitiş Re
  • Usul: 4/4
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: resmî bir TRT adresi bulunmuyor; 1870 numaralı notanın künyesi ve sözleri için Repertükül.

Sözleri

Yazı yazdım sokuya
Gelen giden okuya
Ergen gezen güzeller
Halı kilim dokuya
Bağlantı:
Hey küştahlı küştahlı
Oynamaya iştahlı
Bahçanızda gül var mı
Gül dibinde yol var mı
Ben size geleceğim
Evinizde yer var mı
(Bağlantı)
Elinde beyaz mendil
Galdır golların galdır
Yar yanına gelince
Sar boynuna dolandır
(Bağlantı)

Notanın kendi sözlükçesi iki kelimeyi açıklar: soku taş dibek, ergen ise olgun, yetişmiş demektir. İlk dörtlüğün anlamı buna göre şudur: taş dibeğe bir yazı yazdım ki gelen giden okusun ve yetişkin güzeller halı kilim dokusun. Yazının evde herkesin el sürdüğü bir araca düşülmesi, sözün bütün köye duyurulması gibi okunabilir; kaynak bu imgeyi ayrıca yorumlamaz.

Bağlantıdaki "küştahlı" sözü notada açıklanmamıştır. Yazı dilindeki "küstah"ın yöresel söylenişi olması mümkündür; burada kaba bir anlamdan çok şımarık, cilveli bir güzeli anlatır gibidir. "Oynamaya iştahlı" dizesiyle birlikte düşünüldüğünde söz, oyuna kalkmaya hevesli bir genci ya da kızı över. İkinci dörtlük kapı aralayan bir sevdalının sorularıdır: bahçenizde gül, gülün dibinde yol, evinizde bana yer var mı. Son dörtlükte "galdır golların galdır" kollarını kaldır demektir; elde beyaz mendil, yanına gelen yâre sarılmak ve kolları onun boynuna dolamak, bir oyun anını anlatıyor olabilir. Bu okuma kesin değildir, ama türkünün konusu repertuvarda "aşk, sevda" olarak sınıflandırılsa da sözlerin oyun havasına yakın durduğu açıktır.

Hikâyesi

Bu türkünün nasıl ortaya çıktığına dair ne bir derleme notu ne de yazıya geçmiş bir halk anlatısı bulunabildi. Sözler bir olay anlatmaz, birbirine gevşekçe bağlanan mani dörtlüklerinden oluşur; böyle türkülerde ayrı bir yakılış hikâyesi beklemek için de neden yoktur.

Müzikal Özellikleri

Repertuvar künyesine göre ezgi Karcığar dizisindedir ve 4/4'lük usulle ilerler. Karar sesi La olarak yazılmıştır, ama türkü Re'de biter. Ses alanı dardır: en pes ses Si, en tiz ses Fa diyez, genişlik beş ses. Künyenin en pes sesi karar sesi La'nın üstünde göstermesi bir soru doğurur; bu durumda karar, ezgide fiilen duyulan bir sesten çok dizinin kuramsal durağını gösteriyor olmalıdır. Nail Demircioğlu'nun tablosu da türküyü Karcığar ve 4/4 olarak verir. Aynı tabloya göre 48 Amasya türküsünün yüzde 37,5'i 4/4'lük usuldedir; "Yazı Yazdım Sokuya" yörenin bu en yaygın ölçüsünü kullanan eserlerden biridir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Notaya geçen söyleyiş Kazım Aygül'ün kendisinindir. Konservatuvar heyeti 9 Temmuz 1943'te Gümüşhacıköy'e uğradığında Kazım Aygül "Meyrem Oyunu" (TRT 1873, "Meryem Suya Gidiyor"), "Parçalı", "Livana", bir Kırklar Semahı, Kul Hüseyin'den bir güzelleme, Pir Sultan Abdal'dan bir deyiş ve bir mersiye okumuştur. Konservatuvarın 1943 plak kataloğunda ise "Yazı Yazdım Sokuya" adını ya da bu ilk dizeyi taşıyan bir parça yoktur. Repertuvarda 1871-1891 arasındaki komşu numaraların, yine Ateş Köyoğlu'nun notaya aldığı 1943 derlemeleri olması, bu türkünün de aynı malzemeden gelebileceğini düşündürür; ancak derleme tarihi belgelenmemiştir. Notayı yayımlayan sitede bir ses kaydı da var; okuyanın adı ise verilmemiş. Kazım Aygül'den sonra türküyü kayda geçiren bir okuyucunun izine rastlanmadı. Türkünün içinde yer aldığı il repertuvarı Amasya türküleri ve uzun havalar yazısında bütün olarak ele alınır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar