Amasya merkez ilçesinin mahalleleri, Yeşilırmak'ın iki yakasına kurulmuş eski kentten vadinin dışına doğru genişleyen yeni yerleşim alanlarına kadar uzanır. Eski mahallelerin çoğu adını bir camiden, külliyeden ya da tekkeden alır; Hatuniye, Gökmedrese, Mehmetpaşa, Beyazıtpaşa ve Sofular bunlardandır. Kimi mahalleler bir göç topluluğunu, kimisi de bir bağın ya da derenin kenarındaki eski bir köyü hatırlatır. Osmanlı kayıtlarında geçen mahalle adlarının bir kısmı bugün de yaşamaktadır.
Bu bölümdeki kırk yazı, mahalleleri adlarının kökeni, sınırları içindeki tarihî yapılar ve nüfus bilgileriyle birlikte ele alır. Pirinççi Mahallesi bimarhane ile Mehmed Paşa Külliyesi'nin çevresini, Hacıilyas Mahallesi II. Bayezid Külliyesi'nin yakınını, Şamlar Mahallesi Ayas Ağa Külliyesi'ni ve eski nekropolü, Dere Mahallesi Burmalı Minare Camii'ni anlatır. Nergis Mahallesi: Amasya'nın Eski Helkis'i ile Kurşunlu Mahallesi: Yağıbasan Hanı'ndan Adını Alan Amasya Mahallesi ad tarihine ağırlık verir. Çakallar Mahallesi ise kentin üstündeki tepede Şehzade Mustafa'ya bağlanan sayfiye anlatısını aktarır.
Yeni yerleşim alanları da dizide yer alır. Kirazlıdere, Helvacı ve Hacılarmeydanı kentin son dönemde büyüyen kesimlerini; Fındıklı, Ormanbağları, Yeniköy ve Yeşilyenice köyken mahalleye dönüşen yerleşimleri temsil eder. Tatar muhacirlerin kurduğu İhsaniye ile Ziyaret beldesinin Aşağı, Yukarı ve Saraycık mahalleleri de bu başlık altındadır.
