Bağlıca, Amasya kent merkezine 24 kilometre uzaklıkta, kentin batısındaki eski Geldiklan nahiyesinin topraklarında kurulmuş bir köydür. Köyün camisinin yanında bulunan bir Roma mil taşı, üzerinde Latince olarak yolun Amasya'dan "Galatların sınırına" uzandığını yazar ve köyü yaklaşık on dokuz yüzyıllık bir yol güzergâhına bağlar. Aynı yer, on yedinci yüzyılın sonunda Amasya sancağını uzun süre tedirgin eden bir isyanın da son durağı olmuştur. 1530 tahririnden Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın Amasya Tarihi'ne kadar uzanan kayıtlar, Bağlıca'yı bu batı nahiyesinin köyleri arasında sayar.

Adı

Ad değişikliklerini il ölçeğinde tablolaştıran Bekir Başalan, Bağlıca'nın eski adını Kılçak diye kaydeder. Oysa daha eski kayıtların hepsi bugünkü adı kullanır. 1530 tarihli muhasebe defterinin yayımlanmış dizininde Geldiklan-âbâd nahiyesinde bir "Bağluca" köyü kayıtlıdır ve defterin 359. sayfasında yer alır; dizinde aynı adı taşıyan ikinci bir köy, Hüsâmeddîn'in Suluova ile eşlediği kuzeydeki Argoma nahiyesinde (s. 384) geçer. Hüsâmeddîn de on yedinci yüzyıl olaylarını anlatırken "Geldiklan nâhiyesinde Bağlıca köyü" der. Kılçak adının hangi dönemde ve hangi resmî işlemle kullanıldığı Başalan'ın tablosunda açıklanmaz. Hüsâmeddîn'in vakayinamesinde "Kılçaklı Ömer Ağa" adlı birinin bir vakfın tevliyetinden azledildiği anlatılır; bu lakabın köyle bir ilgisi olup olmadığı ise metinden çıkarılamaz.

Roma Yolu ve Mil Taşları

Bağlıca, Roma döneminde Satala'dan Niksar ve Amasya üzerinden Ankara'ya uzanan yolun Amasya'dan batıya inen kesimindedir. David French'in Anadolu'daki Roma mil taşlarını topladığı külliyatta bu güzergâh üzerinde Bulduklu, Aydoğdu, Boğa, Bağlıca ve Beke köylerinde birer taş kaydedilmiştir; Bağlıca bunlar arasında iki ayrı taşla temsil edilen tek köydür. French birinci taşı 1984 ve 1986'da köyde, caminin yanında görmüş, kalıbını alıp fotoğraflamıştır. Kireçtaşından, yukarısı kırık, gövdesi yukarıya doğru hafifçe incelen bir silindirdir ve 1,45 metre yüksekliğindedir.

Taşın asıl yazıtı, French'in okumasına göre büyük olasılıkla İmparator Hadrianus dönemine, MS 128/129 yılına aittir ve yolun "Amasia'dan Galatların sınırına" ölçüldüğünü belirtir; taşın kendi mil sayısı kısmen silinmiş, French bunu yirmi olarak tamamlamıştır. Çorum'daki Güngörmez'de bulunan neredeyse aynı metinli bir başka taş, Amasya'dan Galatya sınırına kadar olan uzaklığı kırk iki mil olarak verir. French, aynı yolda "Galatların sınırına" ifadesinin bu iki taşta kullanıldığına dikkat çeker ve deyişin biraz da küçümseyici bir tonda seçilmiş olabileceğini düşünür. Taş sonradan ters çevrilerek yeniden yazılmıştır: altta kalan ikinci metin Diocletianus ile Maximianus'un ortak saltanatına (293-305), üçüncüsü ise 306-307 yıllarına, Galerius ile Severus'un augustus olduğu döneme aittir. Bu son yazıtta önceki imparator adları kazınıp yerlerine yenileri oyulmuş, harf parçaları hâlâ okunabilir durumdadır.

İkinci taşı French 1986 yazında köyde Mehmet Bülbül'ün evinde görmüştür. Taş, köyün güney kenarında, Bekçi Tepe'nin altında ve doğusunda kalan, köylülerin Eski Bağ dediği yerdeki bahçeden getirilmişti. Üzerindeki yazıt III. Gordianus'un adını taşır ve French'e göre muhtemelen MS 238 yılına aittir. Her iki taş da bugün Amasya Müzesi'ndedir. Eski Bağ adı, yerleşimin adıyla aynı kökten gelen bir mevki olarak dikkati çeker; ama adın bağlarla ilgisini gösteren yazılı bir açıklama yoktur.

Geldiklan Nahiyesinde

Hüsâmeddîn'e göre Geldiklan, Amasya'nın batı taraflarını kaplayan, merkezi Ortaköy olan bir nahiyedir ve adını Dânişmendliler devrinin başında buraya yerleştirilen Afşar beylerinden Baygeldi'den alır. Bağlıca'dan yetişen kişiler de bu nahiye çerçevesinde anılır. Eserin biyografi ciltlerinde "Bağlıcalı Hâfız" diye tanınan Hasan Efendi'nin, Geldiklan nahiyesindeki Bağlıca köyünden Mehmed'in oğlu olduğu yazılıdır. Hasan Efendi Amasya'da Sultan Bâyezîd medresesinde hafız olmuş, Kadızâde Hâce Mehmed İlmî Efendi'nin derslerine devam ederek öğrenimini tamamlamış ve yıllarca ders vermiştir. Bazı medreselerde müderrislik yaptıktan sonra 1059 (1649) yılında Halfet Gâzi Medresesi'nden emekli olmuş, 1065 (1654-55) yılı içinde ölmüştür. Hüsâmeddîn onu âlim ve fakih bir hoca olarak niteler.

1689 Baskını

Bağlıca adı Amasya tarihine en çarpıcı biçimde 1100 (1688-89) yılında girer. Bayburdluoğlu diye de bilinen Yeğen Osman Paşa'nın isyanı bastırıldıktan sonra, onun Amasyalı akrabaları ve yandaşları hakkında ferman çıkmıştı. Hüsâmeddîn'in anlatımına göre Paşa'nın oğulları Hasan ve Hüseyin paşalar, Ahmed Paşa ve Hüseyin Paşa'nın kethüdası Veli Paşazâde Mahmud Bey, dayıları Boyacızâdelerle birlikte Geldiklan nahiyesine çekilmişti. Amasya mütesellimi Rahtuvan Mehmed Ağa, şehirde yerine bir kaymakam bırakıp ayan kuvvetleriyle Geldiklan'a gitti ve nahiyeyi her yönden kuşatarak taradı. Kaçaklar sonunda saklandıkları Bağlıca Çiftliği'nde basılıp yakalandı ve idam edildi.

Biyografi ciltlerinde aynı olay biraz farklı sözcüklerle tekrar edilir: kimi maddelerde "Bağlıca köyü etrafında tutulup", kiminde "1100 senesi recebinde Bağlıca çiftliğinde tutulup" ifadesi kullanılır; Hüsâmeddîn bir yerde olayı "Bağlıca müsâdemesi" diye anar. Recep 1100, 1689 yılının ilkbaharına denk gelir. Kaynağın "çiftlik" ile "köy" arasında gidip gelmesi, baskının köyün kendisinde mi yoksa ona bağlı bir çiftlikte mi olduğunu belirsiz bırakır. Geldiklan'da bu adı taşıyan başka bir yerleşim bilinmediği için olay bugünkü Bağlıca ile ilişkilendirilebilir, fakat çiftliğin yerini gösteren bir belge yoktur.

Bir Türkü

TRT Türk Halk Müziği repertuvarında 4595 numarayla kayıtlı "Evleri Görünüyor" adlı kırık hava, yöresi Amasya, köyü Bağlıca olarak verilmiştir. Ezgi Mehmet Kemeroğlu'ndan derlenmiş, derlemeyi Ankara Devlet Konservatuvarı yapmış, notaya Altan Demirel almıştır. Çargâh dizisinde ve 9/8 usulündeki türkü, "Evleri yol üstüdür, kemeri bel üstüdür" dizeleriyle bir ayrılık ve özlem konusunu işler. Amasya ilinde Bağlıca adlı ikinci bir köy bulunmadığından kayıt bu köye aittir.

Nüfus

Nüfus sayımlarına göre Bağlıca 1985'te 621, 1990'da 609, 2000'de 540 kişiydi. Adrese dayalı kayıt sistemine geçilen 2007'de 463 kişi görünen köy, bir yıl sonra 520 ile serinin en yüksek değerine çıktı; ardından hemen her yıl birkaç kişi kaybederek 2022'de 371'e indi. 2023'teki 402 kısa bir yükseliş olarak kaldı. 2025 yılında köyde 174'ü erkek, 188'i kadın olmak üzere 362 kişi yaşıyordu. Kırk yılda nüfusun kabaca yüzde kırkı azalmış olsa da Bağlıca, aynı dönemde yarısından fazlasını yitiren Boğaköy ya da dörtte üçünü yitiren Beke gibi batıdaki komşularına göre daha yavaş boşalmıştır.

Kronoloji

128/129 (muhtemelen): Hadrianus adına dikilen mil taşı, Amasya'dan Galatya sınırına giden yolu kaydeder.

238 (muhtemelen): III. Gordianus adına ikinci mil taşı.

293-307: Birinci taş Diocletianus döneminde ve 306-307'de yeniden yazılır.

1530: Geldiklan-âbâd nahiyesinde Bağluca köyü olarak tahrire geçer.

1654-55: Bağlıcalı Hâfız Hasan Efendi ölür.

1689 ilkbaharı: Yeğen Osman Paşa'nın oğulları ve yandaşları Bağlıca Çiftliği'nde yakalanıp idam edilir.

1984-1986: David French köydeki iki mil taşını inceler.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • David H. French, Roman Roads and Milestones of Asia Minor, Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.3: Cappadocia, BIAA Electronic Monograph 3, London: British Institute at Ankara, 2012, s. 15, 49-51. https://doi.org/10.18866/BIAA/e-03
  • David H. French, Roman Roads and Milestones of Asia Minor, Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.9: An Album of Maps, BIAA Electronic Monograph 9, London: British Institute at Ankara, 2016, s. 28. https://doi.org/10.18866/BIAA/e-09
  • Bekir Başalan, "Amasya İlinde İsimleri Değiştirilen Yerleşim Yeri Adları Üzerine Bir İnceleme", DergiPark, s. 1385. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4249891

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar