Amasya'dan Yeşilırmak'ı izleyerek kuzeydoğuya çıkan yol, eski kayıtlarda bir saatlik mesafe diye anılan bir uzaklıkta, Akdağ'ın uzantısı olan küçük bir dağın eteğindeki Ziyaret'e ulaşır. Merkez ilçenin belediyesi bulunan tek beldesidir ve 2025'te Aşağı, Yukarı ve Saraycık mahallelerinde toplam 5.070 kişi yaşıyordu. Halk arasında bugün de Ziyere diye anılan yerleşim, Arap ve Selçuklu kaynaklarında Zemendû ya da Semendû adlı bir kaleyle, Osmanlı kayıtlarında ise Ziyâre adlı bir köyle özdeşleştirilir. On dokuzuncu yüzyılın ortasında 254 haneyle Akdağ nahiyesinin en büyük köyü olan Ziyere'nin toprağının üçte ikiye yakını dut bahçesiydi. Beldenin iki ana mahallesinin, yani Aşağı ve Yukarı'nın, yapıları ve aileleri ayrı yazılarda ayrıntısıyla anlatıldığı için burada beldenin bütünü, adının serüveni, belediye dönemi ve bu mahalle yazılarında yer almayan kişiler ele alınır.

Zemendû, Ziyâre, Ziyere

Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Ziyâre'nin eski adının Zemendû ya da Semendû olduğunu, Bedreddîn Aynî'nin Ikdü'l-Cümân'ından ve İbn Bîbî'nin Selçuklu tarihinden aktardığı satırlarla gösterir; Aynî'ye göre zâ harfinin esresiyle okunduğunda aynı yere "Ziyâre" denir. Yasar, Amasya'daki eski belgelerde yerleşimin adının hep "Ziyâre" diye yazıldığını, halk ağzındaki "Ziyere"nin bunun hafiflemiş biçimi olduğunu söyler. Adın nereden geldiği konusunda ise iki ayrı tahmin ileri sürer: kentte oturan "Sanit" ya da "Sanlı" Türklerinin buraya "Sanit" demesi ve bunun zamanla "Semendû"ya dönüşmesi, bir de Selçuklu Sultanı Mesud'un baharları sık sık gelip köşkünde kalması yüzünden yerin "ziyâre" diye anılmaya başlaması. Kitabın başka bir yerinde Sultan Mesud'un yerleşimi yeniden kurdurup Ziyâre adını bizzat verdiğini de yazar. Yasar bunların hiçbirini belgeye dayandırmaz ve adın kim tarafından verildiğinin anlaşılamadığını açıkça kabul eder.

Bugünkü "Ziyaret" biçiminin tarihi ile gerekçesi iki ayrı kaynaktan öğrenilir. Belde belediyesinin kendi tarihçesine göre belediye 1958'de "Ziyere Belediye Başkanlığı" adıyla kurulmuş, ad Temmuz 1962'de belediye meclisinin kararıyla Ziyaret'e çevrilmiştir. Songül Keçeci Kurt ise değişikliği Cumhuriyet'in ilanından sonraya koyar ve gerekçe olarak beldedeki Hicabi Baba Türbesi'nin çok ziyaret edilmesini gösterir. Kurt bir tarih vermez, belediye kaydı ise gerekçeden söz etmez; ikisi birlikte okunduğunda belediyenin kendi adının 1962'ye kadar Ziyere olarak kaldığı anlaşılır. Bekir Başalan, Merkez ilçede adı değiştirilen otuz beş yerleşimi sıralarken Ziyaret/Ziyere'yi Ermiş/Vermiş ve Ümük/İmük gibi, yeni adı eskisine ses bakımından yakın seçilen örnekler arasında sayar. On dokuzuncu yüzyılda Amasya'yı gezen Georges Perrot'nun, adı yol üzerindeki Aynalı Mağara'nın çok ziyaret edilmesine bağlayan açıklamasını Yasar reddeder; ona göre mağara Müslümanlar arasında ziyaret edilecek bir mezar sayılmamıştır.

Kaynaklarda Semendû

Yasar, Semendû'yu Amasya'nın erken İslam akınları döneminden beri anılan bir yeri olarak gösterir. Zehebî'ye dayanarak Mesleme bin Abdülmelik'in 94 yılında (712-713) Rum topraklarında Semendû şehrini fethettiğini, Taberî'ye ve Ikdü'l-Cümân'a dayanarak da Mesleme'nin Amasya ile Semendû'ya geldiğini aktarır ve buradan Semendû'nun Amasya yakınında olduğuna hükmeder. Aynı yazar, 120 yılında (737-738) Emir Süleyman bin Hişâm'ın Şam'dan getirdiği kuvvetle Harşena yakınındaki "Semendû (Ziyâre) kasabası"nda konakladığını yazar. Dânişmendli Melik İsmail'in Haçlılar Amasya'ya girdiğinde 493 yılında (1100) buraya sığındığı ve kuşatıldığı anlatısı da aynı sayfalarda yer alır. Selçuklu döneminde Sivas emiri Harezmli Kır Han'ın Zemendû Kalesi'ne sürüldüğü ve orada öldüğü haberi İbn Bîbî'den gelir. Bu satırların tümü Yasar'ın derlediği orta çağ kaynaklarına dayanır; Semendû'nun bugünkü beldenin tam olarak neresine düştüğünü gösteren bir kazı ya da kalıntı incelemesi yoktur. Yasar'ın kendi döneminde kaleden geriye yalnızca "pek hafif" bir harabe kalmıştı.

Osmanlı Kayıtlarında Ziyâre

Kanuni döneminde, 1530'da hazırlanan Karaman ve Rûm vilayetleri muhasebe defterinin yayımlanmış dizininde Ziyâre bir köy olarak, doğrudan Amasya şehrine bağlı yerler arasında ve defterin 354-355. sayfalarında geçer. On altıncı yüzyılın başında yerleşim, Ağılcık gibi birkaç köyle birlikte şehrin kendi bölümüne yazılmıştı. Üç yüz yıl sonra durum değişmiştir. 1844-1845 temettuat defterlerinde Ziyere, Amasya kazasının Akdağ nahiyesine bağlı bir köydür; defter başlıklarında "Akdağ nahiyesine tâbi Ziyere karyesinin Soğukpınar, Aşağı ve Yukarı mahalleleri" ifadesi kullanılır. Akdağ nahiyesinin aynı listede sayılan köyleri arasında Kızseki, Karakise, Kızılkışlacık, Yıkılkan ve Aktaş gibi bugün de Merkez ilçeye bağlı olan yerler vardır.

1863'te Amasya mutasarrıfı olan Ziya Paşa'nın şehirdeki işleri arasında, kente bir saat uzaklıktaki Ziyere köyünün yolunun yapılması da sayılır; belgeler köyü o tarihte 200 hane olarak verir. Birinci Dünya Savaşı'nın arifesinde, 1914'te, Ziyere'nin nüfusu Amasya il merkezinin nüfus dökümü içinde yer alır: Soğukpınar'da 285 Müslüman ve 27 Rum, Yukarı'da 796 Müslüman ve 23 Rum, Aşağı'da 292 Müslüman, toplam 1.423 kişi. Keçeci Kurt bu kayıttan köyün o tarihte merkeze bağlandığı sonucunu çıkarır. Soğukpınar sonradan ayrı bir mahalle olarak kalmamış, adı bugün Aşağı Mahalle içinde bir cadde adı olarak yaşamaktadır.

Dut, Bağ ve Ticaret

1844-1845 temettuat defterleri Ziyere'yi tahıl köyü olmaktan çok bir bahçe köyü olarak gösterir. 254 hane reisinin 178'i, yani yüzde yetmişi bahçıvandır; çoban, rençber, berber, satıcı ve ipek tartma ustası gibi meslekler geri kalanı oluşturur. Ekili ve dikili toprak 627 dönümdür ve bunun 400 dönümü dut, 167 dönümü üzüm bağı, yalnız 60 dönümü tarladır. Dutun bu kadar geniş yer tutması ipekböcekçiliğiyle ilgilidir: köyden alınan vergiler içinde en büyük kalem 7.681 kuruşluk ipek öşrüdür. Keçeci Kurt, ipekböceği hastalığının 1865'ten sonra Amasya'da üretimi düşürdüğünü, dutun yerini zamanla kiraz gibi meyvelerin aldığını yazar. Köyde kayıtlı 1.821 hayvanın büyük bölümünü keçi ve oğlak oluşturur, 26 arı kovanı ile her mahallede birkaç değirmen de deftere geçmiştir.

Defterler Ziyere halkının neredeyse her hanesine bir ticaret geliri yazar; köyün toplam temettuatı 222.755, toplam vergisi 22.796 kuruştur. Hanelerin gelirleri birbirine yakındır ve işletmelerin hepsi on dönümün altındadır. Ziyere'nin büyüklüğü de kayıtlarda göze çarpar: aynı yılın defterlerine göre Taşova kazasının en kalabalık köyü 90, Gümüşhacıköy kazasınınki 86 hanedir. Yasar'ın on dokuzuncu yüzyıl sonundaki gözlemi de bahçelerle ilgilidir; yerleşimin doğusu dışında kalan her yer bağ, bostan ve bahçedir, "elmanın birincileri" buradan çıkar. Amasya'nın bahar gezintileri sayılırken Ziyâre bağları da kentin tanınmış mesire yerleri arasında anılır.

Ziyâreliler

Ziyâre adı Amasya'nın ilim tarihinde bir nisbe olarak da yaşar. Yasar'ın tabakat ciltlerine göre Ebû Saîd Ahmed Çelebi, Mevlânâ Şemseddîn ez-Ziyârî, Ziyârelizâde Şerefeddîn Ya'kûb Çelebi'nin oğluydu ve soyu Mevdûd Çelebi bin Ali ez-Ziyârî'ye çıkıyordu. Şemseddîn Mehmed el-Hallâtî ve Ebu'l-Fazl Ahmed es-Sinobî'den okuduktan sonra yıllarca Amasya kadılkudatının nâibi olarak çalışmış, Amasya emiri Kutluşah ile oğlu Hacı Şâdgeldi döneminde kadılkudat olmuş ve 767'de (1365-1366) ölmüştür. On yedinci yüzyılda Ziyâreli İbrahim Efendi, Hakala'daki Kâsım Bey Medresesi'nde müderrislik ve Sultan Bayezid Camii'nde kürsü şeyhliği yapmış; 1099'daki Emirler vakasında görevinden alınınca hacca gitmiş, dönüşte Ziyâre'ye yerleşerek vaaz vermeyi sürdürmüş ve 1114'ün başlarında (1702) ölmüştür. Oğullarının ve torunlarının aynı camide imamlık yapması yüzünden aileye "Hacı İmamoğulları" denmiştir.

Ziyâre Mahallesi'nden İsmail'in oğlu Ahmed Efendi'nin hayatı ise beldenin on dokuzuncu yüzyıldaki tarikat çevresine bir örnek verir. Amasya'da Niksarlı Hacı İsmail Efendi'den okuyan Ahmed Efendi, 1251'de (1835-1836) Soğuk Pınar Camii vaizi olmuş, Nakşibendî şeyhi Hacı İsmail Efendi'den hilafet aldıktan sonra Ziyâre'de bir Nakşibendî tekkesi yaptırıp şeyhliğine geçmiştir. 1270 yılının Zilkade ayında (1854) ölünce yerine oğlu Seyyid Ali Efendi geçmiştir. Bu tekke, Kırımlı Abdülbâki Hicâbî Efendi'nin 1212'de Keçioğlu Camii'nin yanında kurduğu tekkeden ayrı bir yapıdır. Hicâbî'nin damadı ve halifesi Ziyâreli İbrahim Efendi de Keçioğlu Camii imamı olarak 1238'den sonra Hicâbî Tekkesi'nin şeyhliğini üstlenmiş ve 1253'te (1837-1838) ölmüştür. Böylece on dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında beldede birbirinden ayrı iki Nakşibendî tekkesinin bulunduğu anlaşılır.

Belde Yönetimi

Ziyere belediyesinin ilk başkanı İzzet Kazancı'dır ve 1 Ağustos 1958'de göreve başlamıştır. Belediyenin yayımladığı listede onu Abdullah Celep, Celal Elver ve Ruhi Kabakçı izler; adın değiştiği 1962'de göreve gelen Ruhi Kabakçı 1968'e kadar başkanlık yapmıştır. Son çeyrek yüzyılda belde yönetimi iki isim arasında el değiştirmiştir: Mehmet Uyanık 1999-2009 ile 2014-2024 arasında, Ahmet Kemal Dayıoğlu 2009-2014 arasında ve 2024'ten bu yana başkanlık yapmaktadır. Listedeki soyadlarından bazıları eski defterlerde de karşımıza çıkar: Kabakçı ailesi 1844-1845'te Aşağı Mahalle'nin en kalabalık soylarından biridir, Keçeci Kurt'un 2016'da beldede yaptığı görüşmelere göre de Celep soyadı defterdeki Celeboğlu lakabından gelir ve Kazancı ailesi hâlâ hayvancılıkla uğraşır. Belediye, beldenin tarihî yerleri olarak Hicabi Baba Camii ve Türbesi, Aynalı Mağara, Üç Mağaralar, Küçük Mağara, İbrahim Dede Türbesi, Cin Hamamı ve bir tarihî çınarı sayar; bunların çoğu hakkında yayımlanmış bir inceleme bulunamamıştır.

Ziyâre Köprüsü

Kentten Ziyaret'e giden yolun başında, Tersakan Çayı'nın Yeşilırmak'a karıştığı yerde, Yasar'ın "Ziyâre Köprüsü" dediği tek gözlü bir köprü vardı. Yasar köprünün eski adının "Mes'ûd Köprüsü" olduğunu, bu addan ve mimarisinden Selçuklu Sultanı Mesud'a ait olduğunun anlaşıldığını yazar; kemerini Kuş Köprü'ye benzetir, ama onu daha zarif bulur. Güncel envanter kayıtlarına göre köprü 1970'li yıllara kadar kullanılmış, sonra yerine yeni bir köprü yapılmasına karar verilince kemeri yıkılmış, ayakları toprak altında bırakılmıştır. Aynı yol üzerindeki Aynalı Mağara ise Yasar'ın anlatımında, kentin çevresindeki kayalara oyulmuş mezar odaları sayılırken "Ziyâre yolunda" diye yeri belirtilen tek örnektir.

Nüfus

Ziyaret'in nüfusu, belde sınırları içindeki üç mahallenin toplamıdır. TÜİK'in adrese dayalı kayıt sisteminin 2025 sonuçlarına göre beldede 2.586'sı erkek, 2.484'ü kadın 5.070 kişi yaşıyordu; bunun 3.328'i Aşağı, 1.457'si Yukarı, 285'i Saraycık mahallesindeydi. Aynı üç mahallenin 2007'deki toplamı 3.060'tır. Artış düzenli olmamıştır: Aşağı Mahalle 2011'den 2012'ye 1.488'den 2.094'e sıçramış, sonra sekiz yıl boyunca 2.100 ile 2.260 arasında kalmıştır. Daha büyük sıçrama son yılda görülür; üç mahallenin toplamı 2024'teki 4.181'den 2025'te 5.070'e, bir yılda 889 kişi artarak yükselmiştir. Bu artışın hangi yapılaşma ya da kayıt değişikliğiyle ilgili olduğu kaynaklarda açıklanmaz.

Daha eski rakamlarla karşılaştırma ancak kabaca yapılabilir. 1844-1845'teki 254 hane için Keçeci Kurt, hane başına beş kişi hesabıyla 1.270 kişilik bir tahmin verir; 1914'te sayılan nüfus 1.423'tür. Keçeci Kurt'un 2016'da aktardığı ve belediyenin bugün de yayımladığı bilgiye göre beldede 3.901 kişi, 900 hane ve 3.855 parsel vardı; rakımı 435 metre olarak verilir. Yüzyıl içinde nüfusun üç buçuk katına çıkması, Ziyaret'in kente yakınlığıyla açıklanabilecek bir büyümedir, ama bu yorum rakamlardan çıkarılmıştır, bir kaynakta söylenmez.

Kronoloji

712-713 (94): Yasar'ın aktardığı Arap kaynaklarına göre Mesleme bin Abdülmelik Semendû'yu fetheder.

737-738 (120): Süleyman bin Hişâm Harşena yakınındaki Semendû kasabasında konaklar.

1100 (493): Dânişmendli Melik İsmail Haçlı kuşatması sırasında buraya sığınır.

1365-1366 (767): Amasya kadılkudatı Ebû Saîd Ahmed Çelebi ez-Ziyârî ölür.

1530: Ziyâre, Karaman ve Rûm muhasebe defterinde Amasya şehrine bağlı bir köy olarak yazılır.

1797-1798 (1212): Abdülbâki Hicâbî Efendi Keçioğlu Camii'nin yanında tekkesini kurar.

1844-1845: Temettuat defterlerinde Ziyere, Akdağ nahiyesinin 254 haneli köyü olarak kaydedilir.

1854 (1270): Ziyâre'de Nakşibendî tekkesi kuran Ahmed Efendi ölür.

1863: Ziya Paşa'nın mutasarrıflığında Ziyere yolu yapılır; köy 200 hanedir.

1914: Ziyere'nin üç mahallesinde 1.423 kişi sayılır.

1958: Ziyere Belediye Başkanlığı kurulur.

1962: Belediye meclisi kararıyla Ziyere adı Ziyaret olarak değiştirilir.

2025: Belde nüfusu üç mahallede 5.070 kişiye ulaşır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar