Kent merkezine 65 kilometre uzaklıktaki Bayat, Amasya Merkez ilçesinin merkezden en uzak köyleri arasındadır ve son kırk yılda nüfusunun neredeyse tamamını yitirmiştir. 1985 sayımında 312 kişinin yaşadığı köyde 2025'te yalnızca 35 kişi kayıtlıdır. Köy hakkında yazılı bilgi azdır; elde olanlar birkaç resmî kayıt, nüfus serileri ve adın eski defterlerdeki izleriyle sınırlıdır.

Aynı Adı Taşıyan Yerler

Bayat adı Amasya çevresinde birden fazla yerde geçer. Bugün Merzifon ilçesinde de Bayat adlı bir köy vardır; Bekir Başalan'ın 2024 verilerine dayanan listesinde iki köy ayrı ayrı, biri Merkez'in, öteki Merzifon'un köyleri arasında sayılır. Burada anlatılan Merkez'deki köydür. Ad değişikliği tablosunda Bayat'a rastlanmaz. Adın kendisi, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın biyografi ciltlerinde Amasya'nın on dördüncü yüzyıl beyleri arasında da görülür: Pehlivanoğlu Bayat Bey ile İnaçoğlu Bayat Bey bu adı taşıyan kişilerdir. Hüsâmeddîn bu kişileri herhangi bir köyle ilişkilendirmez, dolayısıyla köy adının onlardan geldiğini söylemek için bir dayanak yoktur.

1530 Defterinde İki Bayad

Karaman ve Rûm muhasebe defterinin 1997'de yayımlanan dizini, Amasya kazasında iki "Bayad" köyü gösterir: biri batıdaki Geldiklan-âbâd nahiyesinde (defter s. 361), öteki Yavaş nahiyesindedir (s. 375). Yavaş nahiyesinin köyleri arasında Haniski, Kirap, Efte, Zigala ve İmük gibi, bugün Yolyanı, Yeşilöz, Sarımeşe, Aydınca ve Ümük adlarını taşıyan Merkez köylerinin eski adları bulunur; bu eşleşmeler Başalan'ın tablosundan izlenebilir. Merkez'deki Bayat'ın bu iki kayıttan hangisine karşılık geldiği, ya da ikisinden birine karşılık gelip gelmediği dizinden anlaşılmaz. Defter yalnız adın ve sayfanın varlığını gösterir; köyün o yılki hane sayısı bu yazının dayandığı dizinde yer almaz.

Köy Hizmetleri ve Nüfus

2016'da arşivlenen resmî köy bilgilerinde Bayat'ın faal bir ilköğretim okulu olduğu ve taşımalı eğitim de yapıldığı görülür; sağlık evi bulunmayan köyün suyu şebekeden geliyor, atık suyu kanalizasyonla uzaklaştırılıyordu ve postaya bir PTT acentası hizmet veriyordu. Nüfus serisi sürekli bir düşüşü gösterir. Sayımlarda 1985'te 312, 1990'da 285, 2000'de 189 kişi kaydedilmiştir. Adrese dayalı kayıtlara geçilen 2007'de 125 olan nüfus 2012'de 84'e, 2018'de 48'e indi; 2025'te köyde 17'si erkek, 18'i kadın olmak üzere 35 kişi yaşıyordu. Kırk yılda nüfusun onda dokuzu kaybedilmiş, düşüş son yıllarda yavaşlamakla birlikte durmamıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar