Biçare, asıl adı Mehmet olan, yedi yaşında gözlerini yitirmiş bir Alevî ereni ve âşığıdır. Çorum'un Mecitözü ilçesine bağlı Dağsaray köyündendir; Osmanlı'nın son yılları ile Cumhuriyet'in ilk yılları arasında yaşadığı söylenir. Merzifonlu Kul Fakır'ı mürşit bildiği ve Merzifon, Suluova ve Gümüşhacıköy'ü içine alan Gaziler Ovacığı geleneği içinde yetiştiği için Amasya âşıklarını sayan bütün listelerde adı geçer. Doğduğu köy Amasya sınırları dışında olduğundan Amasya ile bağı bu gelenek ve mürşidi üzerinden, dolaylı olarak kurulur; sayfanın sonunda bu konu ayrıca ele alınmıştır.
Hayatı
Biçare hakkındaki en geniş çalışma, Ali Onar'ın 2019'da Alevilik Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan "Gaziler Ovacığından Bir Eren: Biçare'nin Hayatı ve Deyişleri" adlı makalesidir. Makalenin tam metnine ulaşılamamıştır; aşağıdaki bilgiler makalenin TR Dizin'de yayımlanan Türkçe ve İngilizce özet metinlerine dayanır. Buna göre Biçare'nin asıl adı Mehmet'tir; Biçare adı onun mahlasıdır ve çevre köylerde bu adla tanınır. Derlemelerden elde edilen bilgilere göre mürşidi, aynı yörede yaşayan Kul Fakır'dır. Yedi yaşında gözlerini kaybetmiştir.
Doğum tarihi kesin olarak bilinmez; Osmanlı'nın sonu ile Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yılları arasında yaşadığı söylenir. Onar, Biçare'nin aynı dönemde yaşayan öteki erenlerle birlikte bölgede Cumhuriyet'in yerleşmesinde önemli bir yeri olduğunu yazar. Hakkında anlatılan olağanüstü olaylarla dolu anlatılar ve söylediği deyişler günümüze sözlü olarak ulaşmıştır. Ölüm tarihi özet metinlerde verilmez.
Âşıklığı ve Çevresi
Necdet Kurt, Amasya yöresinin zakirleri üzerine yazdığı bildiride, Merzifonlu Kul Fakır'ın (1873-1938) döneminin birçok âşığının yetişmesine katkıda bulunduğunu söylerken Derviş Edna, Dervişoğlu ve Mihnetî ile birlikte Biçare'yi de sayar; bu bilgi Onar'ın verdiği mürşit-talip ilişkisiyle örtüşür. Haluk Yücel de 2018 ve 2021 tarihli çalışmalarında Biçare'yi Gaziler Ovacığı'nda yaşamış önemli şahsiyetler arasında anar. Ali Cem Akbulut 2015'te Ankara'da Biçare ile Dervişoğlu'nun şiirlerini Gazilerovacığı Âşıklarından Biçare ve Dervişoğlu adlı ayrı bir kitapta toplamıştır.
Şiiri
Onar'a göre Biçare'nin yörede ezbere bilinen deyişleri vardır; bunların yanında doğaçlama olarak maniler de söylemiştir. Deyişlerinin bir kısmı basılı derlemelerde, bir kısmı da yöre zakirlerinin ve âşıklarının defterlerinde kayıtlıdır. Onar bu kaynakları tarayıp karşılaştırmış ve alan çalışmasıyla destekleyerek deyişlerin derlenmiş bir sunumunu yapmıştır. Ancak ne Onar'ın makalesinin tam metnine ne de Akbulut'un kitabına ulaşılabildi; Biçare'nin şiirlerine bu yüzden ulaşılamamıştır. Ölüm tarihi bilinmediği için şiirlerinin telif durumu da belirlenemez. Kaynaklar elde edildiğinde, telif durumu uygun düşerse deyişleri bu kategoride ayrı sayfalar hâlinde verilecektir.
Amasya ile Bağı ve Kaynakların Durumu
Biçare'nin Amasya ile bağı tartışmaya açıktır. Doğduğu Dağsaray köyü bugün Çorum'un Mecitözü ilçesine bağlıdır ve Amasya sınırları içinde değildir. Öte yandan Onar onu açıkça "Gaziler Ovacığından bir eren" olarak tanıtır; bu ad Merzifon, Suluova ve Gümüşhacıköy'ü içine alan bölgenin yöredeki adıdır. Mürşidi Kul Fakır Merzifonludur ve orada gömülüdür. Yücel'in Amasya âşıkları listesi, Özer ile Topal'ın Dünden Bugüne Gümüşhacıköy kitabına dayanan listesi ve Kurt'un Amasya zakirleri bildirisi Biçare'yi Amasya âşıkları arasında sayar. Bu yüzden Biçare, doğum yeri bakımından Çorumlu, gelenek ve yol bağı bakımından Gaziler Ovacığı'na, dolayısıyla Amasya'ya bağlı bir âşık olarak görülmelidir.
Hayatı hakkındaki bilgiler yalnız Onar'ın makalesinin özetinden alınmıştır; hayat hikâyesinin ayrıntıları, ölüm yeri ve tarihi ile deyişlerin metinleri makalenin kendisinde ve Akbulut'un kitabındadır. Dervişoğlu'nun bir deyişinde "edna kul", "fakır" ve "biçare" sözlerinin aynı dörtlükte bir araya gelmesi bu çevrenin adlarını hatırlatır, ama bu bir yorumdan ibarettir.
Kaynakça
Akademik çalışmalar
- Ali Onar, "Gaziler Ovacığından Bir Eren: Biçare'nin Hayatı ve Deyişleri", Alevilik Araştırmaları Dergisi, 17, 2019, s. 23-78 (TR Dizin kaydındaki Türkçe ve İngilizce özet). https://search.trdizin.gov.tr/yayin/detay/314150/
- Necdet Kurt, "Zakirlik Geleneğinin Kökenleri ve Amasya Yöresinin İz Bırakan Zakirleri", Geçmişten Günümüze Uluslararası Dinî Mûsikî Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Amasya: Amasya Üniversitesi, 2017, s. 115. https://isamveri.org/pdfdrg/G00310/2017/2017_KURTN.pdf
- Haluk Yücel, "Türk Halk Müziğinde Âşıklık Geleneği: Amasya Âşıkları", TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, 10(39), 2018, s. 256. https://www.turansam.org/TURAN-SAM_39.pdf
- Haluk Yücel, "Merzifonlu Âşık Musa Aslan Türkülerinin Müzikal Analizi", Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Sciences, 8(53), 2021, s. 31-56. https://sobider.com/files/sobider_makaleler/6399117e-ec1c-4d60-a836-1d355be50f24.pdf
- Şerife Özer, Mustafa Topal, "Âşıklık Geleneği ve Geleneğin Çerağlarından Amasyalı Âşık Özlemî", Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(34), 2021, s. 652-665. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1305244
Kitaplar
- Ali Cem Akbulut, Gazilerovacığı Âşıklarından Biçare ve Dervişoğlu, Ankara, 2015 (Onar 2019 kaynakçası aktarımıyla).
Çevrimiçi kaynaklar