Yanyatan Ali, asıl adı Ali Belli olan ve Merzifon'un Diphacı köyünde yaşamış Alevî-Bektaşî bir âşık ve zakirdir. 1923'te doğmuş, 1990'da ölmüş ve köyünde toprağa verilmiştir. Kul Hüseyin kolunun düşünce ve özelliklerini taşıyan âşıklardandır; evi yöre âşıklarının, dervişlerinin ve zakirlerinin uğrak yeri olmuş, çevredeki âşıkların deyişlerini derleyip yaşatmaya özen göstermiş, bağlama çalmanın yanında bağlama da yapmıştır. Alıcıklı Hicabî Derviş'in (Satılmış Yıldız) ustasıdır ve ona mahlasını veren de odur. Bildiklerimizin hemen hepsi Ali Cem Akbulut'un Kul Hüseyin kolu âşıkları üzerine yazdığı kitaptan ve o kitaptan yararlanan Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü maddesinden gelir.

Hayatı

Ali Belli 1923'te Merzifon'a bağlı Diphacı köyünde doğmuştur. Köy eski kayıtlarda Tekke Karyesi diye de anılır. Ailesinin dip dedelerinin Horasan'dan geldiği anlatılır. Bir süre sonra ailesiyle birlikte köyün dışında "Kellecininhan" denilen mevkiye taşınmıştır. Yirmi yaşlarında askere gitmiş, dönüşünde bir süre daha çiftçilikle geçinmiştir. Hem eski yazıyı hem yeni yazıyı öğrenmiş olması, yöre cönklerindeki deyişleri okuyup derleyebilmesini kolaylaştırmış olmalıdır. 1970'lerin ortalarında yeniden Diphacı köyüne yerleşmiş, 1990'da ölmüş ve köyünde gömülmüştür.

Amasya ile Bağı

Diphacı, Yanyatan Ali'nin hem doğduğu hem gömüldüğü köydür; ömrü de bu köy ve çevresinde geçmiştir. Köy, Merzifon, Suluova ve Gümüşhacıköy düzlüklerine yörede topluca verilen "Gaziler Ovacığı" adıyla bilinen bölgenin Alevî-Bektaşî yerleşimlerindendir. Bu bölge Kul Hüseyin'den başlayarak birçok âşık yetiştirmiştir; Birinci Dünya Savaşı'nda ölen Dervişoğlu Mehmet de aynı köydendir. Yanyatan Ali, bu geleneği XX. yüzyılın ikinci yarısında sürdüren ve bir sonraki kuşağa aktaran halkalardan biridir. Diphacı ve çevresinden yetişen başka âşıklar Amasya'da âşıklık geleneği yazısında anılır.

Âşıklığı ve Çevresi

Yanyatan Ali, Merzifon'un Kıreymir köyünden Kul Fakir'in (Ali Oymak, ö. 1938) düşüncesini benimsemiş ve Kul Hüseyin kolu âşıklarının yolunu izlemiştir. Döneminde Halil Ağa, Sersem Köle ve Sefil Mehmet gibi birçok âşık ve dervişle yakın dostluk kurmuş, onlarla aynı meclislerde bulunmuştur. Evi sürekli misafir ağırlayan bir muhabbet yeri olmuştur. Cemlerde sazıyla deyiş söyleyen zakirlik görevine önem vermiş, usta malı deyişlerin yanında kendi deyişlerini de seslendirmiştir. Çevredeki âşıklara ait deyişleri toplamak ve bunları insanlarla paylaşmak onun belirgin bir yönüdür; yöre deyişlerinin bugüne ulaşmasında bu tür derleyici zakirlerin payı büyüktür. Çaldığı bağlamaları yapmakla da uğraşmıştır.

Yanyatan Ali'nin yetiştirdiği âşıkların en tanınmışı Alıcıklı Hicabî Derviş'tir. Hicabî, eğitimini ustası Yanyatan'dan ve onun yanında katıldığı cem ve muhabbet ortamından almış, ustasıyla birlikte Merzifon'un bütün köylerini dolaşarak yöre âşıklarının çoğunu tanımıştır. Kul Hüseyin kolu âşıklarında görülen kendini gizleme eğilimiyle bir süre Sefil, Zefil Abdal gibi adlar kullanan Hicabî'ye, Yanyatan Ali biri Hicabî, öteki Hicranî olmak üzere iki ozanlık adı önermiş; Hicabî birincisini benimsemiştir. Bu ayrıntı, Yanyatan'ın yörede mahlas verecek kadar saygı gören bir usta olduğunu gösterir. Bir deyiş derleme sitesinde yer alan okur notları, adının köyünde ve çevresinde bugün de bir "pir" ve derviş olarak saygıyla anıldığını düşündürür; ancak bunlar belgeye dayanan bilgiler değildir.

Şiiri

Telif notu: Yanyatan Ali 1990'da öldüğünden deyişleri 2060 yılının sonuna kadar, yani ölümünü izleyen 70 yıl boyunca telifle korunuyor; sitede her birine ayrı sayfa verilmemesi bundandır. Aşağıdaki dörtlük yalnız onu tanıtmak için alınmıştır.

Yanyatan Ali'nin eserlerinde Allah sevgisi, Ehl-i beyt sevgisi ve insan sevgisi gibi irfanî ve ahlaki değerler öne çıkar. Bir deyiş derleme sitesinde onun adıyla iki deyiş yayımlanmıştır. Bunlardan ilki "Arzu hâlim kabul eyle(n) erenler" nakaratıyla Hz. Muhammed'e, Hz. Ali'ye, Hz. Fâtıma'ya, Hüseyin Gazi'ye, Selmân-ı Fârisî'ye ve İmam Cafer'e yönelen bir niyaz deyişidir; son dörtlükte, Alevî-Bektaşî şiirinde çoğunlukla Hacı Bektaş Velî için kullanılan "Horasan şahı" sözüyle niyazını tamamlar. İkincisi "Ayırma Yarab bizi evladın Ali'den" nakaratıyla Allah'ın bin bir adı, şehitler ve evliyalar, İmam Zeynelâbidîn, On İki İmam ve yüz yirmi dört bin peygamber hakkı için Hz. Ali'nin soyundan ayrı düşmemeyi dileyen bir yakarıştır. İkinci deyişin mahlas dörtlüğü derleme sitesindeki yazımla şöyledir:

Cümle şehitlerin puştu penahı
Guduret haznesi elinde dahi
Didarından ayırma YANYATANI dahi
Ayırma Yarab bizi evladın Ali'den

Bütün şehitlerin sırtını dayadığı sığınağa ve kudret hazinesini elinde tutana seslenen âşık, Yanyatan kulunu da o yüzü görmekten ayırmamasını, kendilerini Ali evladından ayırmamasını Tanrı'dan diler. "Puşt u penâh" (arka ve sığınak) ve "kudret hazinesi" gibi tekke şiirinin bilinen sözleri, cem ortamında okunan niyaz deyişlerinin dilini yansıtır. İki deyiş de yarım uyaklı ve hece ölçüsünde olmakla birlikte, aktarıldıkları biçimde hece sayıları yer yer bozuktur; bu, sözlü aktarımın ve derleme yazımının izi de olabilir.

Kaynakların Durumu

Yanyatan Ali'nin hayatına dair ne biliniyorsa tek bir kitaptan, Ali Cem Akbulut'un 2015'te yayımlanan Âşık Kul Hüseyin ve Kul Hüseyin Kolu Âşıkları adlı eserinden çıkmıştır; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki maddeyi yazan Orhan Fatih Kuşdemir bilgilerini bu kitaptan almıştır. Kitabın kendisine ulaşamadığımız için bilgileri bu madde üzerinden veriyoruz. Hicabî ile ilişkisi İbrahim Gösterir'in 2017 tarihli Hicabî monografisine dayanır ve yine Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü aracılığıyla bilinir. Alıntılanan deyiş, kaynağını belirtmeyen bir deyiş derleme sitesinden alınmıştır; metnin hangi cönk ya da ses kaydından geldiği bilinmediği için yazımı aynen korunmuş, bozuk görünen yerlere dokunulmamıştır. Akbulut'un kitabında Yanyatan'a ait başka deyişlerin bulunması muhtemeldir. Hüsameddin'in Amasya Tarihi'nde ve öteki eski kaynaklarda, dönemi gereği adı geçmez.

Kronoloji

1923: Ali Belli, Merzifon'un Diphacı köyünde doğar.

1970'lerin ortası: Yeniden Diphacı köyüne yerleşir.

1990: Ölür; Diphacı köyünde gömülür.

2015: Hayatı Ali Cem Akbulut'un Kul Hüseyin kolu âşıkları üzerine kitabında yayımlanır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Şerife Özer – Mustafa Topal, "Âşıklık Geleneği ve Geleneğin Çerağlarından Amasyalı Âşık Özlemî", Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(34), 2021, s. 654-655 (Gaziler Ovacığı ve yöre âşıkları). https://doi.org/10.12981/mahder.869864

Kitaplar

  • Orhan Fatih Kuşdemir, "Yanyatan, Ali Belli", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 25.03.2019 (güncelleme 12.12.2020). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/yanyatan-ali-belli
  • Ali Cem Akbulut, Âşık Kul Hüseyin ve Kul Hüseyin Kolu Âşıkları, Ankara: Dumat Matbaası, 2015 (Kuşdemir 2019 aktarımıyla).
  • Altuğ Ortakcı, "(Alıcıklı) Hicabî/Hicabî Derviş, Satılmış Yıldız", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 12.01.2019 (güncelleme 05.12.2020). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/alicikli-hicabi-hicabi-dervis-satilmis
  • İbrahim Gösterir, Alıcıklı Âşık Hicabî (Yaşamı-Sanatı-Şiirleri), Ankara: Kültür Ajans Yayınları, 2017, s. 17-19 (Ortakcı 2019 aktarımıyla).

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar