Gulamî, Merzifonlu bir Alevî âşığının mahlasıdır. Asıl adı, doğum ve ölüm tarihleri bilinmez. Gaziler Ovacığı âşıklarının listesinde adı "Gülamî" diye yazılır; bugüne ulaşan tek şiiri, Hacı Bektaş Dergâhı çelebisi Cemalettin Efendi'ye yazdığı "Cemal Efendim" adlı deyiştir. Bu deyiş, Fedai Şahin'in Merzifon ve Gümüşhacıköy zakirlik geleneği üzerine 2024'te tamamladığı yüksek lisans tezinde, bir kaynak kişinin deyiş defterinden aktarılmıştır. Gulamî hakkında bundan başka bir bilgiye ulaşamadık.

Hayatı

Gulamî'nin hayatına dair bilinen tek şey, Şahin'in onu "Merzifonlu Gulami mahlaslı âşık" diye tanıtmasıdır. Deyişinin Cemalettin Çelebi'ye seslenmesi ve onu yaşayan bir mürşit olarak anması, şairin Cemalettin Çelebi'nin çelebilik yıllarında, yani XIX. yüzyılın son çeyreği ile 1921 arasında yetişkin bir âşık olduğunu gösterir. Cemalettin Çelebi'nin ölüm yılı kaynaklarda 1921 ya da 1922 olarak geçer. Şahin'in derlediği yöre anlatılarına göre Cemalettin Çelebi, Sıtkı Baba ile birlikte bu bölgeyi dolaşmış ve onu Merzifon'da vekili olarak bırakmıştır; bu yüzden yörede ona derin bir saygı duyulur ve bölge âşıklarının birçoğu onun için şiirler yazmıştır. Şahin, Gulamî'nin deyişini bu şiirlerin en güzel örneklerinden biri olarak verir.

Amasya ile Bağı

Şahin, Gulamî'yi açıkça Merzifonlu olarak tanıtır. Deyişin derlendiği kaynak kişi de Merzifon ve Gümüşhacıköy zakirleri arasındadır. Ahmet Ankaralı, Sedat Cin ve Galip Tuncay'ın Gümüşhacıköy kitabına dayanan ve Şerife Özer ile Mustafa Topal'ın 2021'de, Fatih Çelebi'nin 2026'da aktardığı listede, Amasyalı âşıkların en çok tanınanları sayılırken "Gülamî" adı Hızır Sersem ile İskender Haki arasında yer alır. Listedeki Gülamî ile Şahin'in tezindeki Merzifonlu Gulami'nin aynı kişi olması büyük olasılıktır, ama kaynaklar bunu açıkça söylemez; bu eşleştirme bizimdir. Liste, sitemizdeki Amasya'da âşıklık geleneği yazısında da okunabilir.

Şiiri

Telif notu: Gulamî'nin ölüm tarihi bilinmediği için şiirinin telif koruması altında olup olmadığı belirlenememektedir. Deyiş 1921'den önce söylenmiş olmalıdır, ama şairin 1956'dan sonra ölmüş olma ihtimali dışlanamadığından şiir ayrı bir sayfada yayımlanmamakta, burada yalnız iki dörtlüğü alıntılanmaktadır.

Şahin'in tezinde "Cemal Efendim" adıyla verilen deyiş yedi dörtlükten oluşan bir koşmadır ve on birli hece ölçüsüyle söylenmiştir; her dörtlük "Ersem muradıma Cemal Efendi" nakaratıyla biter. Deyiş baştan sona bir kavuşma özlemi üzerine kuruludur: âşık çelebinin yüzünü görmeyi, canını onun yoluna kurban etmeyi diler ve dergâha ait imgeleri, post, Hırka Dağı ve kırkbudak gibi, sırayla anar. İlk dörtlük şöyledir:

İntizarım didarını görmeye
Ersem muradıma Cemal Efendi
Bu canı yürekten kurban kılmaya
Ersem muradıma Cemal Efendi

Günümüz Türkçesiyle: "Yüzünü görmeyi bekliyorum; ah bir muradıma ersem, Cemal Efendi. Bu canı yürekten kurban etmeyi bekliyorum; ah bir muradıma ersem, Cemal Efendi." Mahlasın geçtiği son dörtlükte şair kendini "sefil" sıfatıyla anar ve yardımı doğrudan Hacı Bektaş'tan ister:

Sefil Gulami'yi sevdaya saldın
Medet Hacı Bektaş sen nerde kaldın
Nice düşmüşlerin elini aldın
Ersem muradıma Cemal Efendi

Günümüz Türkçesiyle: "Sefil Gulamî'yi sevdaya saldın; meded Hacı Bektaş, sen nerede kaldın. Nice düşmüşün elinden tuttun; ah bir muradıma ersem, Cemal Efendi." Mahlasın kendisi de anlamlıdır: "gulâm" köle, hizmetkâr demektir ve Alevî-Bektaşî şiirinde imamlara ya da pire bağlılığı anlatmak için sık kullanılır. Deyişin öbür dörtlüklerinde dervişlerin posta oturması, zemzem suyunun seven dosta akması, on beş günlük yolun özlemle bir adıma inmesi ve âşığın başkalarının "deli" demesine aldırmaması anlatılır.

Kaynakların Durumu

Gulamî hakkındaki tek kaynak Şahin'in tezidir ve tez de onun hakkında yalnız mahlasını ve memleketini verir. Deyiş, tezin ekindeki kaynak şahıs defterleri listesinde K.Ş.D.4 koduyla gösterilen Erdal Denk'in defterinden alınmıştır. Gulamî mahlası Anadolu'da başka âşıklarca da kullanılmıştır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 1904'te Sivas'ın Şarkışla ilçesine bağlı Temecik köyünde doğup 1963'te Kayseri'de ölen, günümüze iki şiiri ulaşmış Gulamî mahlaslı bir Alevî-Bektaşî âşığını kaydeder. Bu âşığın Merzifonlu Gulamî ile bir ilgisi olduğunu gösteren bir bilgi yoktur; Cemalettin Çelebi 1921'de öldüğünde Sivaslı Gulamî on yedi yaşında olacaktı. Bununla birlikte Merzifonlu âşığın ölüm tarihi bilinmediğinden, şiirinin telif durumu konusunda ihtiyatlı davranılmıştır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar