Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün

Du‘ā temsīli Yūsuf gibidür hem
Ki aña müşterīdür ḫalḳ-ı ‘ālem
Virür her kişi miḳdārınca cevher
Anuñ tā müşterīsinden olalar
Sen olduñ şimdi hem ol zen mis̱āli
Ḳaçan ‘arż eyledi Yūsuf cemāli
Getürüp niçe rişte aña bir zen
Ḫarīdār oldı ol da cān u dilden

Günümüz Türkçesiyle

1. Dua, Hz. Yusuf'a benzer; bütün dünya halkı ona alıcıdır, onu ister.

2. Herkes, onun alıcılarından olabilmek için gücü yettiğince mücevher verir.

3. Yusuf güzelliğini gösterdiği, satışa çıkarıldığı zaman ortaya çıkan o kadın gibi oldun şimdi sen de. (Gelibolulu Âlî'nin metninde mısra "Sen olduñ Ḥubbiyā" diye başlar; şair mahlasıyla kendine seslenir.)

4. O kadın, elinde birkaç çile iplikle gelip o da candan, gönülden Yusuf'a alıcı olmuştu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu dört beyit, Hubbî'nin kayıp Cemşîd ü Hurşîd mesnevisinden üç tezkirenin birden aktardığı parçadır. Âşık Çelebi beyitleri "Rāġbet-i du‘āda bu tems̱īli ġāyet çesbān vāḳi‘ olupdur", yani "duaya rağbet konusunda bu benzetme çok yerinde düşmüştür" diyerek verir. Kınalızâde Hasan Çelebi de aynı beyitleri "ragbet-i du'âda olan ebyâtındandır" kaydıyla aktarır; Gelibolulu Âlî'nin Künhü'l-ahbâr'ında da bulunur. Vezin, mesnevinin geneli gibi hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün" kalıbıdır. İkinci beyitteki "cevher / olalar" kafiyesi bozuktur; bu kusur üç tezkirenin metninde de aynıdır. Âşık Çelebi "cevher", öbür iki kaynak "gevher" okur.

Üç metin arasındaki en önemli fark üçüncü beyittedir. Âşık Çelebi ile Kınalızâde "Sen olduñ şimdi hem ol zen mis̱āli" derken Âlî "Sen olduñ Ḥubbiyā ol zen mis̱āli" okur. Âlî'nin metninde şair mahlasıyla kendine seslenir; bu okuyuş, parçanın şairin kendi duasıyla ilgili bir bölümden alındığını gösterir. Mesnevinin hangi yerinden alındığı belirtilmemiştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Parça bir temsil, yani bir düşünceyi bilinen bir hikâyeyle açıklama üzerine kuruludur. Dua Hz. Yusuf'a benzetilir. Kur'an'da ve İslâm geleneğinde anlatılan Yusuf kıssasında Yusuf, kardeşleri tarafından kuyuya atıldıktan sonra Mısır'da satışa çıkarılır; güzelliği yüzünden herkes onu almak ister. Şair, duanın da herkesin istediği bir şey olduğunu, insanların onu elde etmek için ellerinden geleni verdiklerini söyler. "Müşterî" (alıcı) ve "ḫarîdâr" (satın almak isteyen) kelimeleri bu pazar sahnesinin dilini kurar.

Üçüncü ve dördüncü beyitlerde divan edebiyatında sık anılan bir rivayete telmih yapılır. Bu rivayete göre Yusuf satışa çıkarıldığında, elinde birkaç çile iplikten başka bir şeyi olmayan yaşlı bir kadın da onu satın almak için gelmiştir. Kadının getirdiği şey Yusuf'un değeri yanında hiçtir, ama niyeti candan ve samimidir; bu yüzden o da alıcılar arasında sayılır. Hubbî kendini bu kadına benzetir: duaya karşılık sunabileceği şey azdır, ama isteği içtendir. Böylece şair kendi alçakgönüllülüğünü, sevilen bir kıssanın içine yerleştirerek anlatır. Kadın şairin kendini Yusuf'a alıcı olan kadına benzetmesi de ayrıca anlamlıdır.

Tarihî Bağlam

Üç tezkirenin de bu beyitleri seçmesi, parçanın Hubbî'nin mesnevisinden en çok bilinen bölümlerden biri olduğunu düşündürür. Kınalızâde, beyitleri vermeden önce Hubbî'nin kadınlar arasında şiir söyleyenlerin önde geleni olduğunu, sözlerinin "kız nakşı değil hayli merdâne" bulunduğunu ve Hurşîd ü Cemşîd adlı kitabında pek çok güzel ve ince söz bulunduğunu yazar. Âlî ise onu, zevcinin ölümünden sonra şehzadenin haremine kalmış, II. Selim padişah olunca onun nedimesi ve musahibesi olmuş bir "‘azîze" olarak tanıtır. Mesnevinin yazıldığı tarih bilinmiyor.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Âşık Çelebi, Meşâ'irü'ş-şu'arâ, hzl. Filiz Kılıç, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 496, ‘Â'işe Hâtûn (Hubbî) maddesi. ekitap.ktb.gov.tr
  • Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü'ş-şu'arâ, hzl. Aysun Sungurhan, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2017 (e-kitap), s. 287-288, Hubbî maddesi. ekitap.ktb.gov.tr
  • Gelibolulu Mustafa Âlî, Künhü'l-ahbâr'ın Tezkire Kısmı, hzl. Mustafa İsen, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1994, s. 301-302, Hubbî Hatun maddesi.

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar